احسن التقاسیم فی معرفت الاقالیم ( دو جلد )

درباره کتاب

کتاب “اَحسَنُ التَّقاسیم فی مَعرِفَةِ الاَقالیم” (بهترین تقسیم‌بندی‌ها در شناخت سرزمین‌ها) یکی از آثار مهم و ارزشمند در زمینه جغرافیای تاریخی و توصیفی، نوشتهٔ شمس‌الدین ابی عبدالله محمد بن احمد مقدسی (معروف به مُقدّسی) است. این کتاب در حدود سال ۳۷۵ هجری قمری (قرن دهم میلادی) تألیف شده است.

مقدسی در این کتاب، جهان شناخته شدهٔ زمان خود را بر اساس اقلیم‌های جغرافیایی و فرهنگی به بخش‌های مختلف تقسیم کرده و دربارهٔ هر منطقه، اطلاعات جامعی از نظر جغرافیایی، طبیعی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی ارائه می‌دهد. او خود به بسیاری از این مناطق سفر کرده و مشاهدات دست اول خود را در کتابش ثبت کرده است.

این اثر به دلیل دقت در مشاهدات، روش طبقه‌بندی علمی و اطلاعات غنی دربارهٔ سرزمین‌ها و مردمان گوناگون، از جمله ایران، شام، مصر، بین‌النهرین، عربستان، ماوراءالنهر و…، اهمیت فراوانی دارد و یکی از منابع اصلی برای پژوهشگران تاریخ، جغرافیا و فرهنگ اسلامی در قرون میانه محسوب می‌شود.

کتاب “احسن التقاسیم” به دلیل رویکرد روشمند و علمی مؤلف، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. مقدسی در تقسیم‌بندی سرزمین‌ها، علاوه بر معیارهای جغرافیایی، به ویژگی‌های فرهنگی و مذهبی مردم نیز توجه داشته است. او در توصیف هر منطقه، به جزئیاتی مانند آب و هوا، منابع طبیعی، محصولات کشاورزی، راه‌ها، شهرها و روستاها، آداب و رسوم مردم، لهجه‌ها، حکومت‌ها و وضعیت اقتصادی آن‌ها می‌پردازد.

یکی از نکات جالب کتاب، نگاه انتقادی و بی‌طرفانه مقدسی به مسائل است. او گاهی از تعصبات منطقه‌ای و مذهبی دوری کرده و سعی در ارائه تصویری واقع‌گرایانه از مناطق مختلف داشته است. برای مثال، در توصیف ایران، به تفاوت‌های فرهنگی و زبانی میان مناطق مختلف اشاره می‌کند و از جایگاه شهرهای گوناگون در آن زمان سخن می‌گوید.

این کتاب نه تنها یک منبع جغرافیایی، بلکه پنجره‌ای رو به دنیا در قرن چهارم هجری است و درک عمیقی از تنوع و پیچیدگی‌های آن دوران به ما می‌دهد.