پیغمبر دزدان

درباره کتاب

کتاب «پیغمبر دزدان» یکی از مشهورترین، خواندنی‌ترین و جذاب‌ترین آثار تاریخی و ادبی ایران است که به کوشش تاریخ‌نگار و نویسنده برجسته کشورمان، استاد محمدابراهیم باستانی پاریزی، گردآوری، تصحیح و تالیف شده است.

این کتاب که برای نخستین‌بار در سال ۱۳۲۴ خورشیدی به چاپ رسید، تا امروز ده‌ها بار تجدید چاپ شده و جایگاه ویژه‌ای در ادبیات انتقادی و طنز ایران دارد.

«پیغمبر دزدان» کیست؟

شخصیت محوری این کتاب، روحانی و شاعری به نام شیخ محمدحسن زیدآبادی (یا سیرجانی کرمانی) متخلص به قارانی است که در دوران قاجار (عصر ناصرالدین‌شاه و فتحعلی‌شاه) در کرمان و یزد می‌زیست. او مردی ادیب، خوش‌نویس، عیارمنش و باهوش بود که زبانی بی‌نهایت تند، تیز و طنزآمیز داشت.

او برای خود لقب «نبی‌السارقین» یا «پیغمبر دزدان» را برگزید. همسر او نیز در نامه‌ها خود را «ام‌السارقین» (مادر دزدان) می‌نامید!

چرا «پیغمبر دزدان»؟

شیخ محمدحسن با طنز گزنده‌اش می‌گفت:

«هر صنف و گروهی برای خود پیامبر و راهنمایی دارند؛ دزدان و راهزنان اما بی‌سرپرست و بدون پیامبر مانده‌اند! پس من پیامبر آن‌ها می‌شوم تا راه و رسم دزدیِ عادلانه را به آن‌ها بیاموزم.»

اما این ادعا یک رویه طنزآمیز و کنایه‌آمیز داشت. مخاطب واقعی او دزدان خرده‌پای بیابان نبودند، بلکه حکام فاسد قاجار، شازده‌ها، خان‌ها و دیوان‌سالاران دولتی بودند که در لوای قانون و حکومت، اموال مردم را غارت می‌کردند. او با این لقب، به بزرگ‌ترین دزدان مملکت که بر مسند قدرت نشسته بودند طعنه می‌زد.

محتوای کتاب چیست؟

کتاب شامل مجموعه‌ای از نامه‌ها، اشعار، مکاتبات و حکایات به جا مانده از شیخ محمدحسن زیدآبادی است که با تحلیل‌ها و حواشی خواندنی استاد باستانی پاریزی همراه شده است.

• نامه‌های افشاگرانه: شیخ محمدحسن نامه‌های متعددی به حاکمان وقت (مانند حاکم فارس و کرمان) می‌نوشت. او در این نامه‌ها با لحنی شوخ ولی کوبنده، رشوه‌خواری، بی‌عدالتی و ناامنی جامعه را به رخ آن‌ها می‌کشید.

• میانجی‌گری میان دزدان و مردم: او به دلیل احترامی که در میان ایلات و حتی دزدان بیابانی داشت، گاهی نقش واسطه را بازی می‌کرد تا اموال غارت‌شده مالبختگان را از راهزنان پس بگیرد.

• ثبت زبان عامیانه و اصطلاحات محلی: یکی از ارزش‌های بزرگ این کتاب، ثبت دقیق اصطلاحات مربوط به راهزنی، زندگی عشایری و واژگان بومی جنوب ایران (کرمان و یزد) در دوران قاجار است.

نمونه‌ای از اشعار پیغمبر دزدان

یکی از معروف‌ترین ابیات منسوب به او که ارادت ویژه‌اش به امام علی و مسلک درویشی‌اش را نشان می‌دهد، این بیت است:

من که پیغمبر دزدان علی‌آبادم می‌کنم دزدی و از کرده خود دلشادم علم و حلم و ورع و زاهدی و تقوی را آنچه جز مِهرِ علی بود، به دزدان دادم

او همچنین در شعری دیگر با کنایه به دزدان لباس‌های مختلف اجتماعی می‌گوید:

یکی راست دزدی به وقت نماز ز تحت‌الحنک‌های پهن و دراز یکی دام دزدیش در منبر است که این گفتِ من، گفتِ پیغمبر است!

چرا خواندن این کتاب توصیه می‌شود؟

قلم استاد باستانی پاریزی به خودی خود شیرین، پر از داستان‌های فرعی جذاب و تحلیل‌های جامعه‌شناختی عمیق از دوران قاجار است. کتاب «پیغمبر دزدان» صرفاً یک کتاب شعر یا بیوگرافی نیست؛ بلکه آیینه‌ای تمام‌نما از وضعیت اجتماعی، فقر، ظلم و فساد اداری ایران در اواخر دوره قاجار است که با چاشنی طنز تلخ و گزنده، تلخی حقایق تاریخی را برای خواننده گوارا می‌کند.