انجیل برنابا

درباره کتاب

«انجیل بَرنابا» (Gospel of Barnabas) کتابی مفصل و جنجالی است که بر خلاف اناجیل رسمی مسیحیت (متى، مرقس، لوقا و یوحنا)، در مجموعه عهد جدید قرار ندارد. این متن به «برنابا» (یکی از حواریون یا همراهان اولیه حواریون در عهد جدید) نسبت داده شده است، اما ساختار، محتوا و منشأ تاریخی آن تفاوت‌های بنیادینی با باورهای سنتی مسیحیت دارد.

در ادامه، محورها، محتوا و دیدگاه‌های پیرامون این کتاب بررسی می‌شود:

۱. ویژگی‌ها و محتوای اصلی متن

ساختار کلی انجیل برنابا تقریباً به اندازه مجموع چهار انجیل رسمی عهد جدید است و به زبان‌های مختلفی ترجمه شده است. ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد این متن عبارتند از:

• نفی الوهیت عیسی: در این کتاب، عیسی مسیح به عنوان یک پیامبر الهی و فرستاده خدا معرفی می‌شود و الوهیت یا «پسر خدا» بودن او به شدت رد شده است.

• رد صلب و مصلوب شدن عیسی: یکی از مشهورترین بخش‌های این انجیل، روایت جایگزینی در جریان مصلوب شدن است. طبق متن این کتاب، عیسی به آسمان برده شد و چهره و صدای یهودا اسخریوطی (شاگرد خائن او) به شکل معجزه‌آسایی شبیه عیسی شد؛ در نتیجه، سربازان رومی یهودا را به جای عیسی مصلوب کردند.

• پیشگویی صریح درباره پیامبر اسلام: در بخش‌های متعددی از این متن، به آمدن پیامبر بعدی با نام «محمد» یا «احمد» اشاره شده و حتی در برخی فرازها از زبان عیسی نقل شده که او مسیحِ موعود نهایی نیست، بلکه پیامبر بعدی (محمد) مصلوب‌کننده و روشنگر نهایی خواهد بود.

۲. نسخه‌های خطی موجود

این کتاب در قالب پاپیروس یا پوست‌نوشته‌های باستانی متعلق به سده‌های اولیه میلادی یافت نشده است. قدیمی‌ترین و مهم‌ترین نسخه‌های شناخته‌شده از آن عبارتند از:

• نسخه ایتالیایی: یک نسخه خطی به زبان ایتالیایی متعلق به اواخر قرن شانزدهم میلادی که در وین نگهداری می‌شود و متن اصلی اکثر ترجمه‌های مدرن است.

• نسخه اسپانیایی: یک نسخه خطی متعلق به قرن هفدهم میلادی که تاریخچه کشف آن به داستان‌هایی مانند پیدا شدن کتاب در کتابخانه پاپ سیکستوس پنجم توسط یک راهب فرانسیسکانی پیوند خورده است.

۳. دیدگاه پژوهشگران و ارزیابی تاریخی

در خصوص اصالت این کتاب، دیدگاه‌های متفاوتی در میان محققان و پیروان ادیان وجود دارد:

دیدگاه غالب در میان مورخان و محققان معاصر

اکثر پژوهشگران تاریخ معاصر، انسان‌شناسان و نسخه‌شناسان (اعم از مسیحی، یهودی و سکولار) بر این باورند که انجیل برنابا یک متن باستانی متعلق به قرن اول میلادی نیست، بلکه یک «شبه‌نامه‌نگاری» (Pseudepigrapha) یا کتاب جعلی است که در اواخر قرن‌های میانه (قرون وسطی) یا دوران رنسانس (احتمالاً در قرن ۱۴ تا ۱۶ میلادی) در اروپا نوشته شده است. دلایل این گروه عبارت است از:

• اشتباهات جغرافیایی و تاریخی: در متن کتاب ادعا شده که عیسی با قایق به «ناصره» سفر کرد، در حالی که ناصره شهری کوهستانی و به دور از دریاست. همچنین اشتباهاتی در مورد زمان فرمانداری پنطیوس پیلاطس دیده می‌شود.

• ردپای فرهنگ قرون وسطای اروپا: مواردی مانند توصیف بهشت به صورت ۹ طبقه (شبیه به ساختار کمدی الهی دانته) و اشاره به سال‌های یوبیل (جشن‌های ۵۰ یا ۱۰۰ ساله کلیسایی) نشان‌دهنده تاثیرپذیری نویسنده از فضای اروپای قرون وسطی است.

• تضادهای درونی با باورها: حتی برخی مفاهیم آن با متون اسلامی نیز کاملاً همخوانی ندارد؛ برای نمونه، قرآن صراحتاً عیسی را «مسیح» می‌نامد، اما در انجیل برنابا عیسی می‌گوید: «من مسیح نیستم.»

دیدگاه بخشی از جوامع مسلمان

به دلیل همپوشانی زیاد محتوای این کتاب با باورهای اسلامی (مانند نفی مصلوب شدن عیسی، بشر بودن او و پیشگویی آمدن پیامبر اسلام)، انجیل برنابا در دهه‌های اخیر در بسیاری از کشورهای مسلمان ترجمه و منتشر شده است. برخی از مبلغان مذهبی از این متن به عنوان شاهدی بر تغییر یا تحریف اناجیل رسمی استفاده می‌کنند؛ هرچند محققان برجسته اسلامی نیز به دلیل تضادهای ساختاری، در استناد علمی به آن احتیاط می‌کنند.

نتیجه‌گیری: انجیل برنابا متنی مفصل با گرایش‌های تلفیقی است که هرچند نام یک حواری بزرگ را بر خود دارد، اما از نظر مستندات علمی و تاریخی، بیشتر به عنوان روایتی متعلق به اروپای پس از قرون وسطی شناخته می‌شود تا سندی از مسیحیت اولیه.