تاریخ عضدی

درباره کتاب

ویسنده این کتاب  احمد میرزا عضدالدوله، چهل و نهمین پسر فتحعلی‌شاه قاجار است.

این کتاب یکی از خواندنی‌ترین، متفاوت‌ترین و البته جنجالی‌ترین منابع تاریخ دوره قاجار است. در ادامه دلیل اهمیت و محتوای آن را برایت شرح می‌دهم:

۱. محتوای کتاب: پشت‌پرده حرم‌سرای قاجار

برخلاف بسیاری از کتب تاریخی که به جنگ‌ها و سیاست‌های کلان می‌پردازند، «تاریخ عضدی» نگاهی اندرونی دارد. احمد میرزا چون خود شاهزاده بود و در دربار بزرگ شده بود، دیده‌ها و شنیده‌های خود را از زندگی خصوصی، آداب و رسوم، و اخلاقیات سه پادشاه نخست قاجار (آقامحمدخان، فتحعلی‌شاه و محمدشاه) روایت کرده است.

محورهای اصلی کتاب:

• حرم‌سرای فتحعلی‌شاه: شرح دقیق تعداد همسران، فرزندان و سلسله‌مراتب زنان در حرم‌سرا.

• اخلاقیات شاهان: بیان ویژگی‌های انسانی، شوخی‌ها، خشم‌ها و عادات روزانه پادشاهان که در تواریخ رسمی پیدا نمی‌شود.

• آداب تشریفات: نحوه برگزاری جشن‌ها، مهمانی‌ها و پروتکل‌های درباری آن زمان.

۲. ویژگی منحصربه‌فرد: صراحت و بی‌طرفی نسبی

احمد میرزا عضدالدوله این کتاب را در سنین پیری (دوره ناصرالدین‌شاه) به درخواست اعتمادالسلطنه نوشت. چون او سال‌ها از فضای قدرت دور بود، با صراختی عجیب و گاهی طنزآلود، حقایقی را بازگو کرده که حتی ممکن بود برای خاندان قاجار ناخوشایند باشد (مثلاً خسیس بودن آقامحمدخان یا ریخت‌وپاش‌های فتحعلی‌شاه).

۳. سبک نگارش

زبان کتاب ساده، روان و نزدیک به گفتار است. او به جای استفاده از عبارات متکلف منشیانه، انگار دارد خاطرات خانوادگی‌اش را برای یک دوست تعریف می‌کند. به همین دلیل، این کتاب یکی از بهترین منابع برای مردم‌شناسی و شناخت فرهنگ عامه در دوره قاجار است.

ساختار کلی کتاب (در سه باب)

چرا این کتاب ارزشمند است؟

اگر کسی بخواهد بداند پادشاهان قاجار در زندگی شخصی چگونه بودند، چه غذاهایی می‌خوردند، چگونه با زنان و فرزندانشان رفتار می‌کردند و فضای واقعی دربار چگونه بود، «تاریخ عضدی» بهترین گزینه است.

یک نکته جالب: دکتر عبدالحسین نوایی (تاریخ‌نگار معاصر) این کتاب را تصحیح کرده و مقدمه‌ای بسیار عالی بر آن نوشته است که مطالعه آن برای فهم بهتر متن ضروری است.