تبصرت العوام فی معرفت مقالات الانام

درباره کتاب

کتاب حاضر نام یکی از دو کتاب فارسی است در فن ملل و نحل و شرح مقالات و آرا و دیانات که برای ما از قبل از استیلای مغول به جا مانده است . کتاب اول بیان الادیان که نزدیک یک قرن پیش از تبصرت العوام تالیف شده است و دیگری که همین کتاب پیش رو میباشد . این کتاب مخصوصا از این نظر مهم میباشد که قدیمی ترین نسخه ای است که علمای امامیه در فن ملل و نحل به زبان فارسی نگاشته اند .

کتاب «تَبصِرَةُ العَوام فی معرفَةِ مَقالاةِ الأَنام» یکی از مهم‌ترین، کهن‌ترین و مفصل‌ترین آثار متکلمان و علمای شیعه به زبان فارسی در حوزه ملل و نحل (شناخت ادیان، فرقه‌ها و مذاهب) است که در قرن هفتم هجری (حدود سال ۶۳۰ ق) نگاشته شده است.

در ادامه، ابعاد مختلف این کتاب ارزشمند تاریخی و کلامی بررسی شده است:

۱. نویسنده کتاب (مسئله انتساب)

سال‌ها و قرن‌ها بر اساس چاپ‌های قدیمی و نسخه‌های خطی اولیه، این کتاب به «سید مرتضی بن داعی حسنی رازی» نسبت داده می‌شد.

اما با کشف نسخه‌های جدیدتر (از جمله ترجمه عربی کهن کتاب که در سال ۶۵۸ ق انجام شده) مشخص شد نویسنده واقعی آن «جمال‌الدین محمد بن حسین بن حسن رازی آبی» (از علمای شیعه امامیه اهل آوه/آبه در نزدیکی قم) است.

۲. موضوع و هدف نگارش

نام کتاب به معنی «آگاه‌کردن و بینش‌دادن به مردم عامه درباره باورها و گفتارهای مردم» است. نویسنده با هدف دفاع از عقاید شیعه دوازده‌امامی و نقد فرقه‌های دیگر، این اثر را به زبان فارسی روان نگاشت تا عامه شیعیان بتوانند با شناخت باورهای دیگران، از شبهات فکری در امان بمانند.

۳. محتوا و ساختار کتاب

کتاب مشتمل بر ۲۶ باب است و طیف وسیعی از عقاید غیرمسلمانان و فرقه‌های اسلامی را مورد بررسی و نقد قرار می‌دهد:

• ادیان و مکاتب غیر اسلامی: آراء فلاسفه، مجوس (زرتشتیان)، جهودان (یهودیان)، ترسایان (مسیحیان)، صابئین و دهریون.

• فرقه‌های اسلامی: خوارج، معتزله، کرامیه، مجسمه و مشبهه (اهل تجسیم)، اشاعره، مرجئه و غالیان.

• تصوف و عرفان: نقد آراء و باورهای صوفیه.

• تشیع: تبیین دقیق عقاید شیعه امامیه و پاسخ به شبهات و ایراداتی که مخالفان بر مذهب امامیه وارد می‌کردند.

۴. اهمیت و ویژگی‌های شاخص

۵. وضعیت تصحیح و انتشار

معروف‌ترین و معتبرترین تصحیح اولیه این کتاب توسط علامه عباس اقبال آشتیانی انجام شده که توسط انتشارات اساطیر به چاپ رسیده است.