تحفه حکیم مومن

درباره کتاب

کتاب «تحفه حکیم مؤمن» (یا تحفه المؤمنین) یکی از مشهورترین و معتبرترین آثار در زمینه طب سنتی و داروشناسی (مفردات پزشکی) به زبان فارسی است. این کتاب در قرن یازدهم هجری قمری توسط سید محمد مؤمن حسینی تنکابنی، پزشک دربار شاه سلیمان صفوی، تألیف شده است.

این اثر به دلیل جامعیت و دقت، قرن‌هاست که به عنوان یک منبع مرجع برای پزشکان و پژوهشگران طب سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۱. ساختار و محتوای کتاب

کتاب به دو بخش اصلی (دو دیباچه) و پنج دستور (بخش) تقسیم شده است، اما شهرت اصلی آن به بخش «مفردات» است. محتوای آن عبارت است از:

• تشخیص ادویه: روش‌های شناسایی داروهای گیاهی، جانوری و معدنی.

• خواص داروها: بررسی طبع (گرم، سرد، خشک، تر) و مصلحات (موادی که عوارض دارو را تعدیل می‌کنند).

• نام‌گذاری چندزبانه: یکی از ویژگی‌های درخشان کتاب این است که نام هر گیاه یا ماده دارویی را به زبان‌های مختلف از جمله فارسی، عربی، یونانی، سریانی، هندی و گاهی محلی آورده است.

• نسخه‌پیچی (مرکبات): طرز تهیه داروها و ترکیبات پیچیده برای بیماری‌های مختلف.

۲. چرا این کتاب مهم است؟

۱. نظم الفبایی: برخلاف بسیاری از متون قدیمی، حکیم مؤمن داروها را به ترتیب الفبا مرتب کرده که دسترسی به مطالب را بسیار آسان می‌کند.

۲. جامعیت: او نظرات پزشکان بزرگی مثل ابن‌سینا، دیسقوریدوس و رازی را جمع‌آوری و با تجربیات شخصی خود ترکیب کرده است.

۳. دقت در دوز مصرف: میزان دقیق مصرف هر دارو و جایگزین‌های آن (بدل دارو) در صورت نبودِ داروی اصلی ذکر شده است.

۴. تأثیر اقلیمی: به دلیل اینکه نویسنده از منطقه تنکابن (شمال ایران) بوده، اشراف خوبی به گیاهان دارویی ایران داشته است.

۳. بخش‌های مشهور کتاب

کتاب معمولاً شامل بخش‌های زیر است:

• بخش اول: در بیان صفات و طبایع ادویه.

• بخش دوم: در ذکر ادویه مفرده (داروهای تکی) به ترتیب حروف تهجی.

• بخش سوم: در بیان مداوای سموم (زهرشناسی).

• بخش چهارم: در بیان دستورات ساخت داروها (قرص‌ها، شربت‌ها، روغن‌ها).

۴. جدولی از مفاهیم کلیدی در کتاب

وضعیت امروزی کتاب

امروزه این کتاب همچنان در دانشکده‌های طب سنتی تدریس می‌شود و نسخه‌های تصحیح‌شده‌ی مدرنی از آن (مثل نسخه‌های انتشارات دانشگاه تهران یا مازندرانی) در بازار موجود است. اگر به عطاری‌ها سر بزنید، بسیاری از اصطلاحات و ترکیباتی که به کار می‌برند، ریشه در همین کتاب دارد.

نکته احتیاطی: اگرچه این کتاب یک گنجینه تاریخی و علمی است، اما استفاده از دستورات دارویی آن بدون مشورت با متخصص طب سنتی مدرن توصیه نمی‌شود، زیرا برخی گیاهان ممکن است سمی باشند یا با داروهای شیمیایی تداخل جدی داشته باشند.