تصوف در آذربایجان

درباره کتاب

کتاب «تصوف در آذربایجان در عهد مغول» به قلم دکتر پریسا قربان‌نژاد (که حاصل پژوهش‌های تخصصی ایشان در دوره دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام است)، یکی از دقیق‌ترین منابع معاصر برای درک زیست مذهبی و تشکیلاتی صوفیان در قرن هفتم و هشتم هجری است.

تفاوت کار خانم قربان‌نژاد با پژوهش‌های کلی‌تر در این است که ایشان با تمرکز بر «جغرافیای تاریخی» و «نهاد خانقاه»، تصویری ملموس از این دوره ارائه می‌دهد.

در ادامه، محورهای اصلی این کتاب را بررسی می‌کنیم:

۱. رویکرد کتاب: تصوف به مثابه یک «نهاد»

پریسا قربان‌نژاد در این اثر، تصوف را تنها به عنوان یک مشرب عرفانی یا فلسفی بررسی نمی‌کند؛ بلکه آن را به عنوان یک نهاد قدرتمند اجتماعی می‌بیند که جایگزین بسیاری از کارکردهای دولت در دوران آشوب مغول شده بود. او توضیح می‌دهد که چگونه خانقاه‌ها به مراکز خدمات اجتماعی، اطعام مساکین و میانجی‌گری سیاسی تبدیل شدند.

۲. نفوذ سیاسی مشایخ آذربایجان

یکی از بخش‌های جذاب کتاب، بررسی تعاملات مشایخ بزرگی همچون صفی‌الدین اردبیلی، علاءالدوله سمنانی و بابافرج تبریزی با ایلخانان مغول است. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه صوفیان از نفوذ معنوی خود برای کنترل خشم جانشینان چنگیز استفاده کردند و در نهایت باعث مسلمان شدن آن‌ها (مانند سلطان محمد خدابنده) شدند.

۳. جغرافیای خانقاهی آذربایجان

کتاب به تفکیک شهرهای مهم آذربایجان در آن دوره می‌پردازد:

• تبریز: به عنوان پایتخت و مرکز برخورد اندیشه‌های مختلف.

• اردبیل: به عنوان پایگاه طریقت صفویه که از یک جریان عرفانی به یک قدرت سیاسی تبدیل شد.

• مراغه و سلطانیه: و نقش خانقاه‌های بزرگی که توسط وزیرانی چون رشیدالدین فضل‌الله حمایت می‌شدند.

۴. ویژگی‌های پژوهشی اثر پریسا قربان‌نژاد

• بررسی متون خطی: نویسنده برای نگارش این کتاب به سراغ تذکره‌ها، وقف‌نامه‌ها و متون خطی نادری رفته است که کمتر دیده شده بودند.

• تحلیل اقتصادی: او به منابع مالی خانقاه‌ها پرداخته و توضیح می‌دهد که چگونه سیستم «وقف» باعث شد خانقاه‌ها به کانون‌های ثروت و قدرت تبدیل شوند.

• پیوستگی تاریخی: کتاب به خوبی نشان می‌دهد که تصوف در آذربایجان عهد مغول، حلقه‌ی واسط میان تصوف زاهدانه خراسان و تشیع مقتدر صفوی است.

۵. ساختار محتوایی کتاب

کتاب معمولاً در چند فصل به شرح زیر تدوین شده است:

1. اوضاع سیاسی و اجتماعی آذربایجان در عصر ایلخانان.

2. گونه‌شناسی طریقت‌های صوفیه (سهروردیه، کبرویه، صفویه و…).

3. مناسبات متقابل صوفیان و دستگاه حاکمه مغول.

4. بررسی کالبدی و عملکردی خانقاه‌ها و مراکز تجمع صوفیان.

نکته کلیدی: اگر به دنبال درک این هستید که چگونه یک مغولِ بت‌پرست یا شمن‌باور، در برابر یک پیرِ خانقاه زانو زد و در نهایت معماری شگفت‌انگیز «گنبد سلطانیه» را بنا کرد، این کتاب بهترین راهنماست.