توفان در مرداب

کتاب «توفان در مرداب» (با نام اصلی Il Consiglio d’Egitto یا مجمع مصر) یکی از شاهکارهای ادبی و درخشان لئوناردو شیاشا (نویسنده نامدار، روشنفکر و سیاست‌مدار سیسیلی) است. این رمان تاریخی تکان‌دهنده، اولین بار در سال ۱۹۶۳ منتشر شد و در ایران با ترجمه بی‌نظیر و روان زنده‌آد مهدی سحابی توسط نشر نو به چاپ رسیده است.

شیاشا در این کتاب با تکیه بر یک رویداد واقعی تاریخی، داستانی پر از طنز سیاه، فریب و تاملات فلسفی درباره «تاریخ و قدرت» خلق کرده است.

داستان کتاب در چه فضایی می‌گذرد؟

داستان در اواخر قرن هجدهم (دهه ۱۷۸۰ میلادی) و در جزیره سیسیل روایت می‌شود. در قلب اروپا، انقلاب فرانسه در حال شکل‌گیری است و پایه‌های نظام‌های کهن فئودالی و پادشاهی به لرزه درآمده است. اشراف و حاکمان سیسیل غرق در رفاه و سنت‌های قدیمی خود هستند، اما هم‌زمان از سایه این انقلاب فرامرز و نفوذ افکار آزادی‌خواهانه به شدت وحشت دارند. سیسیل در این داستان حکم همان «مرداب» خفته را دارد که توفان تجدد و روشنگری به پشت دروازه‌هایش رسیده است.

طرح اصلی داستان (فریب بزرگ)

هسته اصلی داستان درباره یک جعل تاریخی بزرگ است. یک کشیش سیسیلیِ مالتی‌تبار به نام «دن جوزپه ولا» مأمور می‌شود تا یک نسخه خطی قدیمی عربی را که در صومعه‌ای پیدا شده، ترجمه کند. با اینکه او تسلط چندانی به زبان عربی ندارد و متن اصلی صرفاً روایتی ساده از زندگی پیامبر اسلام است، «ولا» متوجه ولع و طمع دربار و اشراف می‌شود.

او فرصت را غنیمت می‌شمارد و شروع به اختراع و جعل یک تاریخ باشکوه، دروغین و پیچیده برای سیسیل می‌کند! او کتاب را به عنوان «سند مجمع مصر» جا می‌زند؛ سندی ساختگی که در آن ادعا شده پادشاهان عرب قرن‌ها پیش تمام امتیازات، املاک و حقوق انحصاری اشراف سیسیل را باطل کرده‌اند.

شخصیت‌های نمادین تقابل دو جهان

شیاشا داستان را حول محور دو شخصیت کاملاً متضاد پیش می‌برد که هر کدام به شیوه‌ای مأمور تغییر یا بازی با تاریخ هستند:

۱. دن جوزپه ولا (کشیش جاعل): او مردی باهوش اما برخاسته از طبقات پایین جامعه است که از اشرافیت و فخر‌فروشی آن‌ها متنفر است. جعل تاریخ برای او ابتدا ابزاری است برای غلبه بر عقده‌های حقارتش در برابر اعیان، اما کم‌کم به یک بازیگر سیاسی قدرتمند تبدیل می‌شود. او به اشراف دروغ‌هایی را می‌فروشد که تشنه شنیدنش هستند یا از آن وحشت دارند. ۲. فرانچسکو دی بلازی (روشنفکر ژاکوبن): در نقطه‌ مقابل کشیش، یک حقوق‌دان آرمان‌خواه و انقلابی قرار دارد. او شیفته افکار انقلاب فرانسه و به دنبال تغییر واقعی، نابودی فئودالیسم و نجات ستمدیدگان است. او برخلاف کشیش که تاریخ را با دروغ دستکاری می‌کند، می‌خواهد تاریخ را با فدا کردن جانش و به‌شکل واقعی تغییر دهد.

درون‌مایه و پیام‌های اصلی کتاب

• تاریخ را چه کسی می‌نویسد؟ شیاشا به زیباترین شکل ممکن نشان می‌دهد که تاریخ چقدر می‌تواند بازیچه دست قدرتمندان یا شیادان باشد. او این سؤال فلسفی را مطرح می‌کند: وقتی بخش زیادی از تاریخ مکتوب بشر بر پایه دروغ، تحریف و منافعِ طبقه حاکم بنا شده، چطور می‌توان به آن اعتماد کرد؟

• طنز تلخ و نقد ساختار قدرت: سبک نویسندگی شیاشا آمیزه‌ای از ادبیات معمایی-پلیسی و نقد سیاسی است. او با گزندگی عجیبی نشان می‌دهد که چگونه اشرافیت سیسیل برای حفظ منافع و زمین‌های خود، حاضرند هر دروغی را به عنوان حقیقت مطلق بپذیرند یا برای بایکوت کردن حقیقت دست به کتاب‌سوزی و توطئه بزنند.

• مردابِ تغییرناپذیر: عنوان فرعی یا استعاری کتاب (توفان در مرداب) به همین موضوع اشاره دارد؛ تلاش‌های سهمگین آرمان‌گرایان (توفان) در برخورد با سنت‌های کور، نادانی جامعه و طمع حاکمان (مرداب) به گل می‌نشیند و بلعیده می‌شود.

بخشی از متن کتاب: «کشیش دن جوزپه ولا از همان هنگامی به فکر جعل افتاد که اسقف ایرولدی به او پیشنهاد کرد گردش‌کنان به صومعه سن‌مارتینو بروند… او فهمید که مردم بیش از آنکه به دنبال حقیقت باشند، به دنبال سندی هستند که حقانیتِ داشته‌ها و خواسته‌هایشان را ثابت کند.»

اگر به رمان‌های تاریخی با لایه‌های عمیق فلسفی، سیاسی و طنز سیاه (چیزی شبیه به سبک کتاب‌های امبرتو اکو مانند نام گل سرخ) علاقه‌مندید، «توفان در مرداب» یک شاهکار خواندنی برای شما خواهد بود.