جمال صورت و معنی ( گفتارهایی در باب مفاهیم پایه شهر و معماری ایرانی )

درباره کتاب

کتاب «صورت و معنی در معماری ایران» اثر غلامرضا میثاقیان، یکی از آثار عمیق و تحلیلی در حوزه مبانی نظری معماری است. این کتاب تلاش می‌کند از ظاهر و کالبد بناهای تاریخی عبور کرده و به لایه‌های درونی و اندیشه‌ای که این فضاها را شکل داده‌اند، دست یابد.

در ادامه، محورهای اصلی این کتاب را بررسی می‌کنیم:

۱. تقابل و تعامل «صورت» و «معنی»

اصلی‌ترین ایده کتاب، بررسی رابطه میان کالبد فیزیکی (صورت) و مفاهیم حکمی و عرفانی (معنی) است. میثاقیان معتقد است در معماری سنتی ایران، هیچ فرمی بدون دلیل و صرفاً برای زیبایی خلق نشده، بلکه هر جزء نشانی از یک کل معنوی دارد.

• صورت: شامل هندسه، تناسبات، مصالح و تکنیک‌های ساخت.

• معنی: شامل جهان‌بینی اسلامی، وحدت وجود، سلسله‌مراتب هستی و نمادپردازی.

۲. هندسه به مثابه زبان مقدس

نویسنده در این کتاب، هندسه را تنها یک ابزار مهندسی نمی‌بیند، بلکه آن را واسطه‌ای می‌داند که کثرتِ دنیای مادی را به وحدتِ الهی پیوند می‌دهد. او به تحلیل نقوش گره، کاربندی‌ها و تقسیمات فضایی می‌پردازد تا نشان دهد چگونه ریاضیات در خدمت بیان مفاهیم قدسی قرار گرفته است.

۳. تحلیل نمونه‌های شاخص

میثاقیان برای ملموس کردن مباحث نظری، به سراغ بناهای ماندگار ایرانی (مانند مسجد جامع اصفهان، میدان نقش جهان و خانه‌های تاریخی) می‌رود. او در این بخش‌ها توضیح می‌دهد که چگونه:

• نور به عنوان نماد تجلی الهی در فضا عمل می‌کند.

• حیاط مرکزی مفهوم درون‌گرایی و بازگشت به خویشتن را تداعی می‌کند.

۴. نقد معماری معاصر

یکی از جنبه‌های مهم کتاب، نگاه انتقادی به گسست فرهنگی در معماری امروز ایران است. نویسنده معتقد است معماری معاصر ما دچار «صورت‌گرایی افراطی» یا تقلیدهای سطحی شده و پیوند خود را با «معنی» و ریشه‌های حکمی از دست داده است.

ویژگی‌های نثر و ساختار کتاب

• زبان تحلیلی و فلسفی: لحن کتاب تا حدی تخصصی است و برای کسانی که با مباحث فلسفه هنر و معماری آشنایی دارند، بسیار جذاب است.

• استفاده از تصاویر و ترسیمات: کتاب دارای نمودارها و طرح‌های گرافیکی است که به درک بهتر روابط هندسی و فضایی کمک می‌کند.

نکته کلیدی: این کتاب برای دانشجویان معماری، پژوهشگران هنر و علاقه‌مندان به عرفان اسلامی که به دنبال فهم «چراایی» شکل‌گیری فضاهای سنتی هستند، یک منبع ارزشمند محسوب می‌شود.