حافظ , خنیاگری , می و شادی

 نسخه باز چاپ

کتاب «حافظ؛ خنیاگری، می و شادی» نوشته‌ی دکتر هما ناطق (تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه نامدار ایرانی) یکی از متفاوت‌ترین، جنجالی‌ترین و زمینی‌ترین پژوهش‌ها درباره لسان‌الغیب است.

این کتاب که در سال ۱۳۸۳ (۲۰۰۴ میلادی) توسط «شرکت کتاب» در لس‌آنجلس منتشر شد، تلاش می‌کند حافظ را از آسمانِ تاویل‌های عرفانی شدید و صوفیانه به زمین بازگرداند و او را در بستر تاریخی، اجتماعی و به ویژه موسیقایی زمانه خودش (قرن هشتم هجری) معنا کند.

هما ناطق در مقدمه کتاب با عنوان تامل‌برانگیز «در گرفتاری با گزارندگان حافظ شیراز» به تندی از کسانی که حافظ را به نفع دیدگاه‌های مذهبی، فرقه‌ای، صوفیانه یا ایدئولوژیک خود مصادره کرده‌اند، انتقاد می‌کند.

محورهای اصلی و ایده‌های کلیدی این کتاب به شرح زیر است:

۱. تبارشناسی واژه «حافظ» (بزرگ‌ترین چالش کتاب)

جذاب‌ترین و کلیدی‌ترین بخش پژوهش هما ناطق، بازتعریف خود کلمه «حافظ» است. در باور عمومی، لسان‌الغیب را به این دلیل حافظ می‌نامند که قرآن را با چهارده روایت از بر داشته است. اما ناطق با تکیه بر اسناد تاریخی قرن هشتم، این «اعتیاد ذهنی» را به چالش می‌کشد:

• شغل خنیاگری: ناطق اثبات می‌کند که در زمانه شاعر، «حافظ» یک عنوان شغلی و هنری در دنیای موسیقی و آواز بوده است. حافظ به کسی گفته می‌شد که خواننده و سرودخوان بود، پرده‌ها و دستگاه‌های موسیقی را نیک می‌شناخت، ساز می‌زد و شعر می‌سرود.

• او معتقد است حافظ شیرازی پیش و بیش از آنکه یک مفسر مذهبی باشد، یک موسیقیدان، آهنگساز و خنیاگر حرفه‌ای در دربار شاه شجاع و ابواسحاق اینجو بوده است.

۲. ساختار و بخش‌های کتاب

کتاب در حدود ۴۶۰ صفحه تنظیم شده و علاوه بر دیباچه، شامل سه بخش اصلی و یک بخش پیوست است:

• حافظ و موسیقی: بررسی اصطلاحات بی‌شمار موسیقایی در دیوان حافظ (چنگ، عود، بربط، ارغنون، پرده، راه و…) و چگونگی پیوند غزل‌های او با ریتم‌های آوازی آن دوران.

• حافظ و می: ناطق در این بخش «می» را در اشعار حافظ نه یک مفهوم استعاری و الهی (آنگونه که صوفیان می‌گویند)، بلکه یک پدیده کاملاً واقعی، زمینی و بخشی از فرهنگ شادخواری و مِی‌گساری مجالس آن زمان می‌داند.

• آوندهای می: بررسی ابزارها، ظرف‌ها و آدابِ شراب‌خواری در شیراز قرن هشتم و انعکاس دقیق آن‌ها در شعر حافظ.

• کتابنامه و عکس‌ها: اسناد و تصاویر تاریخی که ادعاهای کتاب را پشتیبانی می‌کنند.

جدول مقایسه دیدگاه سنتی و دیدگاه هما ناطق در این کتاب

۳. چرا این کتاب اهمیت دارد؟

هما ناطق به عنوان یک مورخ (نه یک ادبیات‌شناس سنتی)، نگاهی سندمحور به دیوان حافظ دارد. او می‌گوید مفسران بعدی (به ویژه در دوران صفوی و پس از آن) برای پاک‌سازی چهره حافظ و انطباق او با معیارهای مذهبی زمانه خود، تمام عناصر زمینی، موسیقی و شادی را در شعر او غسل تعمید عرفانی داده‌اند.

او حتی به این نکته اشاره می‌کند که در برخی نسخه‌های چاپی دوره مشروطه، تصویر «می و رود و دلبر» را حذف کرده و به جای آن تصویر «سماور و قوری و استکان» گذاشته‌اند تا شعر را بی‌ضرر کنند!

خلاصه سخن: کتاب هما ناطق، حافظ را از خانقاه و محراب بیرون می‌کشد و به بزم‌های پر از ساز، آواز، می و شادی شیرازِ قرن هشتم برمی‌گرداند. این اثر برای کسانی که می‌خواهند با یک حافظِ زمینی، هنرمند و شادمان (رها از پیچیدگی‌های صوفی‌گری) آشنا شوند، تکان‌دهنده و بسیار خواندنی است.