خاطرات آیت الله خلخالی ( از ایام طلبگی تا دوران حاکم شرع دادگاههای انقلاب اسلامی تا ایام انزوا ) دو جلد

درباره کتاب

محمدصادق صادقی‌گیوی معروف به صادق خلخالی (۱۳۰۵ – ۱۳۸۲)، روحانی شیعه و سیاست‌مدار ایرانی بود که به عنوان نخستین «حاکم شرع» دادگاه‌های انقلاب پس از انقلاب ۱۳۵۷ شناخته می‌شود. او به دلیل صدور احکام پرشمار، سریع و قاطع اعدام برای مقامات رژیم پهلوی و مخالفان سیاسی، یکی از جنجالی‌ترین و شاخص‌ترین چهره‌های دهه‌ی اول انقلاب در ایران است.

در ادامه، ابعاد مختلف زندگی و کارنامه او بررسی شده است:

۱. پیش از انقلاب و رابطه با آیت‌الله خمینی

خلخالی در روستای گیو از توابع خلخال متولد شد. او تحصیلات حوزوی خود را در قم گذراند و در آنجا با سید مصطفی خمینی (فرزند آیت‌الله خمینی) دوستی نزدیکی پیدا کرد و بیش از یک دهه شاگرد آیت‌الله خمینی بود. خلخالی از اعضای فعال گروه «فدائیان اسلام» به رهبری نواب صفوی بود و به دلیل فعالیت‌های مبارزاتی علیه رژیم شاه، بارها توسط ساواک بازداشت، زندانی و به شهرهای مختلف کشور تبعید شد.

۲. دوره دادگاه‌های انقلاب و اعدام‌ها

تنها چند روز پس از پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷، خلخالی با حکم کتبی و مستقیم آیت‌الله خمینی به عنوان حاکم شرع دادگاه‌های تازه تأسیس انقلاب منصوب شد. وظیفه این دادگاه‌ها محاکمه سران و کارگزاران رژیم پهلوی بود.

خلخالی در این دوران احکام اعدام بسیاری از مقامات بلندپایه ارتش، ساواک و دولت پهلوی را صادر کرد. از مشهورترین افرادی که با حکم او اعدام شدند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• امیرعباس هویدا (نخست‌وزیر طولانی‌مدت دوره پهلوی)

• نعمت‌الله نصیری (رئیس اسبق ساواک)

• مهدی رحیمی (فرماندار نظامی تهران)

• نادر جهانبانی (سپهبد نیروی هوایی)

• فرخ‌رو پارسا (نخستین وزیر زن ایران در وزارت آموزش و پرورش)

روش محاکمه خلخالی بسیار سریع، بدون رعایت تشریفات مرسوم حقوقی و بدون حضور وکیل مدافع برای متهمان بود. او خود در مصاحبه‌ها و کتاب خاطراتش از این قاطعیت دفاع می‌کرد و آن را برای حفاظت از انقلاب نوپا ضروری می‌دانست. این اقدامات با مخالفت و انتقاد جدی دولت موقت (به نخست‌وزیری مهدی بازرگان) و برخی حقوق‌دانان مواجه شد.

۳. کردستان، ترکمن‌صحرا و تخریب مقبره رضا شاه

پس از تهران، خلخالی برای سرکوب ناآرامی‌ها و گروه‌های معارض به مناطقی چون کردستان، خوزستان و ترکمن‌صحرا اعزام شد و در آنجا نیز دادگاه‌های صحرایی موقت تشکیل داد که به اعدام‌های گسترده انجامید. از دیگر اقدامات نمادین و جنجالی او، فرمان تخریب مقبره رضا شاه پهلوی در ری در اردیبهشت ۱۳۵۹ بود.

۴. مبارزه با مواد مخدر

او از اردیبهشت تا دی ۱۳۵۹ با حکم ابوالحسن بنی‌صدر (رئیس‌جمهور وقت) سرپرست کمیته مبارزه با مواد مخدر شد. در این جایگاه نیز با اتکا به روش‌های خشن و صدور احکام اعدام فوری برای قاچاقچیان بزرگ و کوچک، فضای رعب‌آوری ایجاد کرد.

۵. فعالیت‌های سیاسی و پارلمانی

پس از کناره‌گیری از سمت‌های قضایی، خلخالی همچنان در بدنه قدرت حضور داشت:

• او در سه دوره اول مجلس شورای اسلامی (از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۷۱) به عنوان نماینده مردم قم حضور داشت.

• در دوره اول مجلس خبرگان رهبری نیز به عنوان نماینده استان تهران انتخاب شد.

۶. دوران انزوا و مرگ

پس از درگذشت آیت‌الله خمینی در سال ۱۳۶۸ و تغییر ساختار سیاسی کشور، موقعیت خلخالی افول کرد. در انتخابات دوره دوم مجلس خبرگان و دوره چهارم مجلس شورای اسلامی، صلاحیت او توسط شورای نگهبان رد شد.

او عملاً از صحنه سیاست رسمی کنار گذاشته شد، به قم بازگشت و سال‌های پایانی عمر خود را به تدریس در حوزه علمیه گذراند. صادق خلخالی در نهایت در ۵ آذر ۱۳۸۲ در سن ۷۷ سالگی به دلیل بیماری قلبی و سرطان درگذشت و در حرم  معصومه در قم دفن شد. تاریخ‌نگاران او را نماد خشونت‌های آغازین انقلاب ۱۳۵۷ و تثبیت حاکمیت جمهوری اسلامی می‌دانند.