خاطرات جعفر شریف امامی

درباره کتاب

جعفر شریف‌امامی یکی از چهره‌های کلیدی و جنجالی در تاریخ معاصر ایران است که به دلیل دو بار تکیه زدن بر صندلی نخست‌وزیری و ریاست طولانی‌مدت بر مجلس سنا شناخته می‌شود. او را اغلب به عنوان نماد تلاش‌های ناکام حکومت پهلوی برای مصالحه با مذهبی‌ها در روزهای پایانی سلطنت می‌شناسند.

در اینجا مروری بر زندگی و کارنامه او داریم:

۱. پیشینه و القاب

• خانواده مذهبی: او فرزند یک روحانی سرشناس بود و به همین دلیل به «فرزندِ روحانی» شهرت داشت؛ ویژگی‌ای که شاه امیدوار بود از آن برای برقراری ارتباط با روحانیون استفاده کند.

• تکنوکرات تحصیل‌کرده: شریف‌امامی در آلمان و سوئد در رشته راه و ساختمان تحصیل کرده بود و از چهره‌های فنی و اجرایی مهم کشور محسوب می‌شد.

۲. مناصب کلیدی

شریف‌امامی از مهره‌های مورد اعتماد محمدرضا پهلوی بود و سمت‌های بسیار مهمی را بر عهده داشت:

• نخست‌وزیری اول (۱۳۳۹-۱۳۴۰): این دوره کوتاه بود و با اعتراضات معلمان و کشته شدن ابوالحسن خانعلی به پایان رسید.

• ریاست مجلس سنا: او حدود ۱۵ سال رئیس مجلس سنا بود و نفوذ سیاسی گسترده‌ای داشت.

• ریاست بنیاد پهلوی: مدیریت اموال و بنیادهای وابسته به خانواده سلطنتی که بعدتر منتقدان، او را در این سمت به فساد مالی متهم کردند.

• استاد اعظم فراماسونری: او در لژهای فراماسونری ایران مقام بسیار بالایی داشت (استاد اعظم لژ بزرگ ایران) که همین موضوع باعث بدبینی شدید هم انقلابیون و هم برخی مذهبی‌ها به او می‌شد.

۳. نخست‌وزیری دوم: دولت «آشتی ملی» (۱۳۵۷)

مهم‌ترین بخش زندگی او مرداد ۱۳۵۷ آغاز شد. در حالی که شعله‌های انقلاب زبانه می‌کشید، شاه او را به عنوان نخست‌وزیر انتخاب کرد تا با سیاست آشتی ملی آرامش را بازگرداند. اقدامات او عبارت بودند از:

• تغییر تقویم شاهنشاهی به هجری شمسی.

• تعطیلی کازینوها و مراکز قمار.

• آزادی بسیاری از زندانیان سیاسی.

• لغو سانسور مطبوعات.

شکست سنگین: با وجود این امتیازات، دوران او تنها ۷۰ روز دوام آورد. واقعه خونین ۱۷ شهریور (جمعه سیاه) درست در زمان نخست‌وزیری او رخ داد که عملاً اعتبار «دولت آشتی ملی» را از بین برد و راه را برای سقوط نهایی نظام سلطنتی هموار کرد.

۴. فرار و مرگ

شریف‌امامی مدت کوتاهی پیش از پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷، ایران را به مقصد آمریکا ترک کرد. او سرانجام در سال ۱۳۷۷ در سن ۸۸ سالگی در شهر نیویورک درگذشت.

ویژگی‌های شخصیتی و حواشی

• فساد مالی: او به دلیل نفوذش در پروژه‌های عمرانی و بنیاد پهلوی، به «آقای پنج درصد» مشهور شده بود (شایعه بود که از قراردادها ۵ درصد حق کمیسیون می‌گیرد)، هرچند خودش همیشه این اتهامات را تکذیب می‌کرد.

• سیاستمدارِ میانه‌رو یا درمانده؟ تاریخ‌نگاران درباره او اختلاف نظر دارند؛ برخی او را سیاستمداری می‌دانند که دیر برای اصلاحات آمد و برخی دیگر او را مهره‌ای می‌بینند که با سیاست‌های متناقضش (ایجاد فضای باز و سپس اعلام حکومت نظامی در ۱۷ شهریور)، سقوط شاه را تسریع کرد.