خاطرات حاج سیاح

درباره کتاب

کتاب «خاطرات حاج سیاح» (معروف به خاطرات حاج سیاحِ محلاتی) یکی از مهم‌ترین سفرنامه/خاطره‌نویسی‌های ایرانی در دوره قاجار است؛ روایتی شخصی و پرجزئیات از سفرهای طولانی نویسنده در ایران و خارج از کشور و نیز نگاه انتقادی او به اوضاع اجتماعی و سیاسی زمانه.

در نوشته‌هایش هم «مشاهدات سفر» را می‌آورد و هم از مشکلات ایران (استبداد، بی‌نظمی اداری، فقر، نبود آموزش و

از فساد اداری، بی‌قانونی، زورگویی مأموران، عقب‌ماندگی آموزشی و فشار بر مردم ) حرف می‌زند و انتقاد میکند .

از او دو اثر به نام‌های ” سفرنامه حاج سیاح ” و ” خاطرات حاج سیاح ” در حوزه سفرنامه نویسی، به جای مانده است. حاج سیاح وقایع دوران سفر خود را به اقصی نقاط اروپا و آمریکای شمالی و همچنین کشورهای شرق از جمله هندوستان را شرح داده است.

خاطرات حاج سیاح یا دوره خوف و وحشت مربوط به عصر مشروطیت ایران است.این خاطرات، از بازگشت حاج سیاح به ایران در ۱۲۹۴ ق آغاز می‌شود و بارویدادهای ۱۳۲۷ ق و ماجرای فتح تهران پایان می‌یابد و جمعاً حوادث ۳۴ سال قمری را در برمی‌گیرد.

کتاب، آمیزه‌ای است از سفرنامه، خاطرات، گزارش اوضاع سیاسی – اجتماعی و توصیفهای تاریخی که از دو بخش اصلی و تا اندازه‌ای متفاوت تشکیل می‌شود: بخش اول تا ۱۳۱۱ ق و ماجرای پناهنده شدن به سفارت که بیشتر سفرنامه و خاطره‌نویسی است؛ و بخش‌دوم تا ۱۳۲۷ ق که بیشتر تاریخ نگاری است.

 این کتاب در  سوم مرداد ۱۲۵۶ شمسی که ۳۰ سال از سلطنت ناصرالدین شاه می گذشت شروع شده و تا ماه های اول سلطنت احمد شاه ادامه می یابد و پس از آن بواسطه بعضی ملاحظات از اجتماع کناره گرفته و به گوشه عزلت پناه می برند زیرا از بسامان رسیدن کار مملکت ناامید شده و اوضاع را به منوال سابق می بینند.

نگارنده‌ به مدت هجده سال از ایران دور بوده، در آمریکا و اروپا و هند و شرق ِ دور سیاحت می‌کرده، تا آن که دلتنگ ِ خانواده شده، به ایران بازمی‌گردد. او شرح سفرهای خود را در کتاب ِ دیگری به نام «سفرنامه‌ی حاج سیاح» به نگارش درآورده است .