خاطرات سیاسی دکتر کریم سنجابی

درباره کتاب

کریم سنجابی (متولد ۱۲۸۳ در کرمانشاه – درگذشته ۱۳۷۴ در سن‌دیگو، آمریکا) سیاست‌مدار، حقوق‌دان، استاد دانشگاه و از چهره‌های برجسته و تاثیرگذار تاریخ معاصر ایران بود. او بیش از هر چیز به عنوان یکی از رهبران کلیدی جبهه ملی ایران، یار دیرین دکتر محمد مصدق و اولین وزیر امور خارجه ایران پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ شناخته می‌شود.

او نماینده جناح ملی‌گرای سکولار و لیبرال در سیاست ایران بود و زندگی سیاسی‌اش با فراز و نشیب‌های فراوانی همراه بود.

۱. دوران جوانی و تحصیلات

کریم سنجابی در ایل سنجابی (یکی از ایل‌های بزرگ کرد در کرمانشاه) به دنیا آمد. او برای تحصیل به تهران آمد و در مدرسه عالی حقوق به تحصیل پرداخت. سپس برای ادامه تحصیل راهی فرانسه شد و دکتری حقوق خود را از دانشگاه پاریس دریافت کرد.

پس از بازگشت به ایران، او به عنوان استاد حقوق اداری در دانشگاه تهران مشغول به کار شد و مدتی نیز ریاست دانشکده حقوق این دانشگاه را بر عهده داشت.

۲. همراهی با مصدق و نهضت ملی شدن نفت

اوج فعالیت سیاسی سنجابی با پیوستن به دکتر محمد مصدق و تاسیس جبهه ملی ایران رقم خورد. او از مدافعان سرسخت ملی شدن صنعت نفت ایران بود.

• وزارت فرهنگ: در دولت اول دکتر مصدق، سنجابی به عنوان وزیر فرهنگ (آموزش و پرورش) منصوب شد.

• دادگاه لاهه: او به عنوان قاضی اختصاصی ایران در پرونده شکایت بریتانیا از ایران در دادگاه بین‌المللی لاهه حضور داشت و در پیروزی حقوقی ایران نقش مهمی ایفا کرد.

• نمایندگی مجلس: او در دوره هفدهم مجلس شورای ملی، نماینده مردم کرمانشاه بود.

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سقوط دولت مصدق، سنجابی مانند بسیاری از ملی‌گرایان تحت تعقیب قرار گرفت، مدتی بازداشت شد و سپس به زندگی دانشگاهی بازگشت، هرچند فعالیت‌های مخفی و نیمه‌علنی او در جبهه ملی دوم و سوم ادامه داشت.

۳. نقش‌آفرینی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷

در اواخر دهه ۱۳۵۰ و با شکل‌گیری جرایان انقلاب، سنجابی به عنوان دبیرکل جبهه ملی ایران، بار دیگر به یکی از چهره‌های اصلی اپوزیسیون تبدیل شد.

بیانیه سه ماده‌ای (اتحاد با آیت‌الله خمینی)

یکی از جنجالی‌ترین و سرنوشت‌سازترین اقدامات سنجابی، سفر او به پاریس در آبان ۱۳۵۷ و دیدارش با آیت‌الله خمینی بود. او پس از این دیدار، بیانیه‌ای سه ماده‌ای صادر کرد که در آن اعلام شد سلطنت پهلوی به دلیل عدم تمکین به قانون اساسی مشروعیت ندارد و نظام آینده باید بر اساس رفراندوم و دموکراسی (و با اشارت به اسلام) تعیین شود. این اقدام عملاً جبهه ملی را زیر چتر رهبری آیت‌الله خمینی قرار داد؛ تصمیمی که بعدها انتقادات زیادی را از سوی برخی ملی‌گرایان و شاپور بختیار (که نخست‌وزیری شاه را پذیرفته بود) به همراه داشت.

۴. پس از انقلاب: از وزارت تا تبعید

پس از پیروزی انقلاب، کریم سنجابی در دولت موقت مهدی بازرگان به عنوان وزیر امور خارجه منصوب شد. اما این دوره بسیار کوتاه بود (حدود دو ماه).

سنجابی به دلیل:

• تداخل وظایف و موازی‌کاری نهادهای انقلابی و کمیته‌ها

• عدم پایبندی به اصول دموکراتیک از سوی برخی جریان‌های حاکم

• مخالفت با تندروی‌ها

از سمت خود استعفا کرد. با امضای بیانیه جبهه ملی در خرداد ۱۳۶۰ در مخالفت با لایحه قصاص و متعاقب آن غیرقانونی اعلام شدن جبهه ملی توسط آیت‌الله خمینی، سنجابی مدتی مخفی شد و در نهایت در سال ۱۳۶۱ مخفیانه از مرز خارج شد و به آمریکا مهاجرت کرد.

۵. سال‌های پایانی و کتاب خاطرات

سنجابی سال‌های پایانی عمر خود را در سن‌دیگو در ایالت کالیفرنیا گذراند. او در این دوران کتاب خاطرات خود را با عنوان «امیدها و ناامیدی‌ها» منتشر کرد که مصاحبه‌ای طولانی با پروژه تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد است. این کتاب یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ معاصر ایران و نقد درون‌گروهی جریان ملی‌گرایی است.

او سرانجام در ۴ تیر ۱۳۷۴ (ژوئن ۱۹۹۵) در سن ۹۱ سالگی در آمریکا درگذشت.

سنجابی شخصیتی وطن‌پرست، دموکرات و حقوق‌دان بود که در میان طرفدارانش به عنوان نماد ایستادگی ملی شناخته می‌شود، هرچند منتقدانش تصمیمات او در سال ۱۳۵۷ را زمینه‌ساز حذف جریان‌های ملی‌گرا از ساختار قدرت می‌دانند.