در پیرامون تاریخ بیهقی ( دو جلد )

درباره کتاب

کتاب «در پیرامون تاریخ بیهقی» نوشته‌ی سعید نفیسی، یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین آثار پژوهشی درباره‌ی یکی از بزرگ‌ترین شاهکارهای نثر فارسی، یعنی تاریخ بیهقی (اثر ابوالفضل بیهقی) است.

سعید نفیسی، ادیب، مورخ و پژوهشگر برجسته، این کتاب را نه به عنوان یک تصحیح ساده، بلکه به عنوان یک پژوهش جامع و دانشنامه‌ای برای درک بهتر عصر غزنویان و ابعاد پنهان زندگی بیهقی نگاشته است.

در ادامه به ویژگی‌ها و محتوای اصلی این کتاب پرداخته می‌شود:

۱. هدف از نگارش کتاب

زمانی که سعید نفیسی مشغول تصحیح متن اصلی تاریخ بیهقی بود، متوجه شد که حجم اطلاعات جانبی، لغات دشوار، نام‌های جغرافیایی و وقایع تاریخی موازی به قدری زیاد است که اگر بخواهد آن‌ها را در پاورقی کتاب بیاورد، متن اصلی تحت‌شعاع قرار می‌گیرد. بنابراین، این اطلاعات را در یک مجموعه مستقل دو جلدی تحت عنوان «در پیرامون تاریخ بیهقی» منتشر کرد.

۲. محتوای کلیدی کتاب

این اثر شامل چندین بخش اساسی است که هر کدام برای محققان تاریخ و ادبیات گنجینه‌ای محسوب می‌شود:

• بررسی بخش‌های گم‌شده: همان‌طور که می‌دانید، تاریخ بیهقی که امروز در دست ماست، تنها بخش کوچکی از یک مجموعه‌ی بسیار بزرگ (حدود ۳۰ جلد) بوده است. نفیسی در این کتاب با تکیه بر منابع دیگر، تلاش کرده است تا فهرست و محتوای مجلدات گم‌شده را بازسازی یا ردیابی کند.
• زندگی‌نامه مفصل بیهقی: نفیسی با دقت تمام، هر آنچه در متون تاریخی درباره زندگی خودِ ابوالفضل بیهقی، اساتید او (مانند بونصر مُشکان) و جایگاه او در دیوان رسالت وجود داشته، گردآوری کرده است.
• تاریخ غزنویان و آل سبکتگین: کتاب فراتر از شخصیت بیهقی، به تحلیل سیاسی و اجتماعی دولت غزنوی، روابط آن‌ها با خلفای عباسی و قبایل ترکمان می‌پردازد.
• جغرافیای تاریخی: نفیسی بسیاری از شهرها، روستاها و مناطقی را که در متن تاریخ بیهقی نام برده شده (و امروز برخی از آن‌ها وجود ندارند یا تغییر نام داده‌اند)، شناسایی و موقعیت آن‌ها را مشخص کرده است.

۳. ارزش زبانی و لغت‌شناسی

یکی از درخشان‌ترین بخش‌های کار نفیسی، شرح لغات، اصطلاحات دیوانی و ترکیبات خاص بیهقی است. بیهقی به داشتن نثری فنی و در عین حال دشوار معروف است؛ نفیسی در این کتاب به ریشه‌یابی بسیاری از واژگان و اصطلاحات اداری دوران غزنوی پرداخته است.

۴. روش تحقیق سعید نفیسی

این کتاب نمونه‌ای اعلا از روش تحقیق کلاسیک است. نفیسی برای نگارش آن به صدها نسخه خطی و چاپی به زبان‌های فارسی، عربی و حتی منابع مستشرقان اروپایی مراجعه کرده است. تتبع و احاطه‌ی او بر متون قرن چهارم و پنجم هجری در این اثر حیرت‌انگیز است.

۵. اهمیت کتاب برای مخاطب امروز

• برای دانشجویان ادبیات: این کتاب بهترین راهنما برای فهم «سبک بیهقی» و گره‌گشایی از متن‌های دشوار آن است.
• برای علاقه‌مندان به تاریخ: این اثر تصویری دقیق از زوال قدرت غزنویان و برآمدن سلجوقیان ارائه می‌دهد.

خلاصه

کتاب «در پیرامون تاریخ بیهقی» صرفاً درباره یک کتاب نیست، بلکه دایره‌المعارفی از عصر بیهقی است. اگر کسی بخواهد تاریخ بیهقی را به صورت تخصصی مطالعه کند، بدون مراجعه به این اثر سعید نفیسی، بسیاری از ظرایف و حقایق تاریخی و ادبی آن دوران را از دست خواهد داد. این کتاب معمولاً در دوره‌های دو جلدی یا در کنار متن مصحح نفیسی از تاریخ بیهقی یافت می‌شود.