دیوان ابوالقاسم لاهوتی

کتاب «دیوان ابوالقاسم لاهوتی» به تصحیح و اهتمام احمد بشیری که توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شده، کامل‌ترین و معتبرترین مرجع برای شناخت اشعار این شاعر مبارز و انقلابی کرمانشاهی است.

در ادامه، جزئیات دقیق این اثر را بررسی می‌کنیم:

۱. اهمیت این تصحیح (احمد بشیری)

پیش از انتشار این نسخه، اشعار لاهوتی به‌صورت پراکنده در تاجیکستان و شوروی سابق چاپ شده بود که دسترسی به آن‌ها در ایران دشوار بود. احمد بشیری با تلاشی گسترده:

• گردآوری جامع: تمامی قالب‌های شعری لاهوتی شامل غزل‌ها، قصاید، قطعات، رباعیات و به‌ویژه اشعار نو و نیمایی او را جمع‌آوری کرد.

• تنظیم بر اساس تاریخ: اشعار تا حد امکان بر اساس زمان سرایش مرتب شده‌اند که به خواننده کمک می‌کند سیر تحول فکری و سیاسی لاهوتی (از مشروطه تا پناهندگی به شوروی) را درک کند.

• مقدمه تحلیلی: بشیری در مقدمه‌ای مفصل، به شرح زندگی پرفراز و نشیب لاهوتی، نقش او در شورش ژاندارمری تبریز و جایگاه او در ادبیات کارگری پرداخته است.

۲. ویژگی‌های نشر امیرکبیر

این دیوان معمولاً در قطع وزیری و با ضخامت بالا (بیش از ۸۰۰ صفحه) منتشر شده است. چاپ‌های قدیمی آن (دهه ۵۰ و ۶۰) به دلیل کیفیت کاغذ و حروف‌چینی دقیق، نزد کتاب‌بازها ارزش بسیاری دارد. امیرکبیر این اثر را به‌عنوان بخشی از گنجینه ادبیات معاصر ایران زنده نگاه داشت.

۳. محتوای دیوان

اشعار موجود در این دیوان را می‌توان به سه بخش اصلی تقسیم کرد:

۴. جایگاه ادبی و سیاسی اثر

لاهوتی شاعری است که میان دو فرهنگ ایران و تاجیکستان پل زد. این دیوان تنها یک اثر ادبی نیست، بلکه:

• سند تاریخی: بازتاب‌دهنده حوادث مشروطه و جنبش‌های چپ در ایران است.

• زبان ساده: لاهوتی معتقد بود شعر باید برای توده مردم قابل فهم باشد، لذا در این دیوان خبری از پیچیدگی‌های زبانی سبک هندی یا خراسانی نیست.

نکته مهم: به دلیل گرایش‌های سیاسی لاهوتی و اقامت طولانی‌اش در شوروی، این کتاب در دوره‌هایی با محدودیت چاپ مواجه بوده است، به همین دلیل نسخه‌های “امیرکبیر” (به‌ویژه چاپ‌های قبل از انقلاب یا اوایل دهه ۶۰) در بازار کتاب‌های دست‌دوم بسیار پرطرفدار هستند.

زندگینامه ابوالقاسم لاهوتی

ابوالقاسم لاهوتی (۱۲۶۶ – ۱۳۳۵ خورشیدی) یکی از پیچیده‌ترین و اثرگذارترین چهره‌های تاریخ معاصر ایران است؛ مردی که میان سه دنیای نظامی‌گری، شعر و سیاست انقلابی در نوسان بود. زندگی او را می‌توان به سه فصل اصلی تقسیم کرد:

۱. دوران جوانی و مبارزات مشروطه (کرمانشاه و تهران)

لاهوتی در کرمانشاه متولد شد. پدرش «میرزا احمد الهامی» شاعری مذهبی بود، اما ابوالقاسم راهی متفاوت برگزید.

• ورود به سیاست: در جریان انقلاب مشروطه به صفوف مشروطه‌خواهان پیوست.

• نظامی‌گری: او وارد ژاندارمری شد و به دلیل رشادت‌هایش به درجه افسری رسید.

• روزنامه‌نگاری: در این دوران روزنامه «بیستون» را در کرمانشاه منتشر کرد که بازتاب‌دهنده افکار آزادی‌خواهانه او بود.

۲. شورش تبریز و خروج از ایران

نقطه عطف زندگی لاهوتی، رهبری قیام ژاندارم‌های تبریز در سال ۱۳۰۰ خورشیدی است که به «قیام لاهوتی» مشهور شد.

• بعد از شکست این حرکت نظامی در برابر نیروهای دولتی (رضاشاه که آن زمان وزیر جنگ بود)، لاهوتی ناچار شد به همراه گروهی از یارانش به شوروی (اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی) پناهنده شود.

• او دیگر هرگز نتوانست به ایران بازگردد و باقی عمر خود را در غربت گذراند.

۳. دوران طلایی در تاجیکستان و شوروی

لاهوتی در شوروی به یکی از چهره‌های تراز اول فرهنگی تبدیل شد. او را پدر شعر نوی تاجیکستان می‌دانند.

• وزیر معارف: او مدتی وزیر فرهنگ و معارف جمهوری تاجیکستان بود.

• سرود ملی: لاهوتی سرود ملی جمهوری شوروی تاجیکستان را سرود.

• تغییر خط: او نقش مهمی در تغییر خط تاجیکستان از عربی به لاتین (و بعداً سیریلیک) داشت تا سوادآموزی را تسریع کند.

• ادبیات: او در این دوران حماسه‌های بزرگی مثل «سفر فرنگیس» و «کاوه آهنگر» را نوشت و آثار بزرگی چون «شاهنامه» را به مردم آن منطقه بازشناساند.

ویژگی‌های فکری و ادبی

زندگی لاهوتی با دو ویژگی متناقض اما مکمل شناخته می‌شود:

1. ناسیونالیسم و انترناسیونالیسم: او هم عاشق ایران بود و برای آزادی‌اش می‌جنگید، و هم به آرمان‌های سوسیالیستی و اتحاد طبقه کارگر جهانی باور داشت.

2. پیشگامی در شعر نو: جالب است بدانید که لاهوتی حتی پیش از نیما یوشیج، تجربه‌هایی در شکستن وزن و قالب سنتی شعر فارسی داشت (مثل قطعه «تیک‌تاک»).

3. زبان ساده: او معتقد بود شعر باید سلاحی در دست مردم عادی باشد، به همین دلیل از تکلف‌های ادبی پرهیز می‌کرد.

درگذشت

لاهوتی در سال ۱۳۳۵ در مسکو درگذشت و در گورستان معروف «نووودویچی» به خاک سپرده شد. روی سنگ قبر او به فارسی و سیریلیک نوشته شده است: «ایران‌پرست، شاعر، مبارز».