دیوان حکیم شفایی اصفهانی

درباره کتاب

کتاب «دیوان حکیم شفایی اصفهانی» به تصحیح لطفعلی بنان، یکی از منابع ارزشمند برای شناخت شعر و ادب دوره صفوی است. حکیم شفایی (متوفی ۱۰۳۷ هجری قمری) نه تنها پزشک مخصوص شاه عباس اول، بلکه یکی از پیشروان و قله‌های سبک هندی (یا به تعبیری سبک اصفهانی) به شمار می‌رود.

در ادامه، جزئیات دقیق‌تری درباره این دیوان و ویژگی‌های تصحیح بنان را بررسی می‌کنیم:

۱. جایگاه حکیم شفایی در ادبیات

شفایی اصفهانی از شاعرانی است که در زمان خود شهرت و نفوذ بسیاری داشت. او را به خاطر نازک‌خیالی‌ها، تشبیهات نو و قدرت در سرودن انواع قالب‌های شعری می‌شناسند. او به ویژه در دو مورد زیر سرآمد بود:

• غزل: لطافت و سوز و گداز غزل‌های او پیش‌درآمدی بر ظهور بزرگانی چون صائب تبریزی بود.

• هجو: شفایی زبانی تند و گزنده داشت و در هجوسرایی (به‌ویژه علیه رقبای خود) بسیار بی‌پروا بود.

۲. ویژگی‌های تصحیح لطفعلی بنان

این تصحیح که در سال ۱۳۶۲ توسط انتشارات اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی اصفهان منتشر شده، تلاشی است برای گردآوری پراکنده‌های شعری این شاعر بزرگ. ویژگی‌های این نسخه عبارتند از:

• جامعیت نسبی: بنان سعی کرده است قصاید، غزلیات، قطعات و رباعیات شفایی را از نسخه‌های مختلف خطی استخراج و منقح کند.

• مقدمه مفصل: مصحح در ابتدای کتاب، شرح حال مفصلی از زندگی حکیم، تحصیلات او در طب، روابطش با دربار صفوی و رقابت‌های ادبی‌اش آورده است.

• ساختار دیوان: این نسخه شامل بخش‌های مختلفی است:

  • قصاید: که بیشتر در ستایش ائمه و شاه عباس است.

  • غزلیات: که هسته اصلی هنر او و تجلی سبک اصفهانی است.

  • ترکیب‌بندها و مثنوی‌ها: (مانند مثنوی مشهور «دیده بیدار»).

۳. سبک شعری در این دیوان

با مطالعه این دیوان، متوجه می‌شوید که شفایی چگونه میان سبک عراقی (زبان سعدی و حافظ) و سبک هندی (پیچیدگی و مضمون‌سازی) پیوند برقرار کرده است.

• مضمون‌سازی: استفاده از مفاهیم انتزاعی و تبدیل آن‌ها به تصویرهای حسی.

• زبان پزشکانه: به دلیل حرفه اصلی‌اش (پزشکی)، گاهی اصطلاحات طبی به زیبایی در اشعارش راه یافته‌اند.

جدول مشخصات کتاب

نکته خواندنی: حکیم شفایی آن‌قدر در هجو قدرت داشت که حتی شاعران معاصرش از ترس نیش زبان او، جرأت مخالفت با وی را نداشتند! با این حال، غزل‌های او چنان لطیف است که گویی توسط شخص دیگری سروده شده است.

چرا تصحیح بنان مهم است؟

لطفعلی بنان در حواشی این اشعار، بسیاری از اصطلاحات پزشکی را که شفایی (به عنوان یک طبیب) به کار برده، توضیح داده است. مثلاً وقتی شفایی از «نبض» یا «عرقِ انفعال» یا «طبعِ سرکش» حرف می‌زند، بنان در پاورقی‌ها به ریشه‌های علمی و طبی این واژگان در قرن یازدهم اشاره می‌کند.