دیپلماسی علم

کتاب «دیپلماسی علم: روزی نو یا صبحی کاذب؟» (Science Diplomacy: New Day or False Dawn?) یکی از آثار پیشگام و مراجع دانشگاهی در حوزه هم‌پوشانی علم و روابط بین‌الملل است. این کتاب در سال ۲۰۱۴ به ویراستاری مشترک لوید اسپنسر دیویس (Lloyd Spencer Davis) و رابرت پتمن (Robert G. Patman) منتشر شد و در ایران نیز با ترجمه جمعی از مترجمان (از جمله دکتر جواد مشایخ) توسط انتشارات رسا به چاپ رسیده است.

هدف اصلی کتاب، بررسی این پرسش کلیدی است: آیا ظهور «دیپلماسی علم» یک تحول واقعی، پایدار و نوین در عرصه جهانی است (روزی نو)، یا صرفاً یک موج گذرا، آرمان‌گرایانه و نمایشی است که انتظارات بیش از حدی ایجاد کرده است (صبحی کاذب)؟

در ادامه، ساختار و محتوای اصلی این کتاب تشریح شده است:

ساختار و محورهای اصلی کتاب

کتاب بر اساس چارچوب استاندارد و سه‌گانه انجمن سلطنتی لندن (Royal Society) و انجمن پیشرفت علم آمریکا (AAAS) درباره دیپلماسی علم تنظیم شده و فصول آن به این سه محور می‌پردازند:

۱. دیپلماسی برای علم (Diplomacy for Science)

این بخش به این موضوع می‌پردازد که چگونه ابزارها و تعاملات دیپلماتیک می‌توانند به پیشبرد پروژه‌های علمی بزرگ و همکاری‌های پژوهشی بین‌المللی کمک کنند. در این فصول، نمونه‌هایی مانند همکاری‌های علمی در قطب جنوب و پروژه‌های بین‌المللی بزرگ (مانند تلسکوپ‌های غول‌پیکر) بررسی شده‌اند که بدون توافقات سیاسی و دیپلماتیک میان کشورها، اجرای آن‌ها غیرممکن بود.

۲. علم در دیپلماسی (Science in Diplomacy)

این محور بررسی می‌کند که چگونه دستاوردها، شواهد و مشاوره‌های علمی می‌توانند به تصمیم‌گیری‌های سیاست خارجی و حل بحران‌های بین‌المللی کمک کنند. موضوعاتی نظیر تغییرات اقلیمی، معاهدات زیست‌محیطی، بحران‌های بیولوژیک و نقش افشاگری‌هایی مانند ویکی‌لیکس در روابط بین‌الملل در این بخش تحلیل شده‌اند. کتاب تاکید می‌کند که دیپلمات‌ها برای تصمیم‌گیری درست، شدیداً به داده‌های متقن دانشمندان نیاز دارند.

۳. علم برای دیپلماسی (Science for Diplomacy)

این بخش به جذاب‌ترین جنبه دیپلماسی علم می‌پردازد: چگونه روابط و همکاری‌های علمی میان دانشمندان می‌تواند به عنوان یک «قدرت نرم» عمل کرده و روابط تیره یا قطع‌شده میان کشورها را بهبود ببخشد. به عنوان مثال، همکاری‌های علمی ایالات متحده با کشورهای عربی یا نقش پژوهش‌های سلامت جهانی در نزدیک کردن ملت‌ها به یکدیگر در این بخش مورد بحث قرار گرفته است.

دیدگاه انتقادی کتاب: روزی نو یا صبحی کاذب؟

لوید دیویس و همکارانش در این کتاب نگاهی کاملاً واقع‌بینانه (Realist) دارند. آن‌ها از یک سو پتانسیل‌های شگفت‌انگیز علم را برای حل چالش‌های مشترک بشری (مانند پاندمی‌ها، کمبود آب و سلاح‌های هسته‌ای) تحسین می‌کنند؛ اما از سوی دیگر هشدار می‌دهند که نباید به دیپلماسی علم نگاهی بیش از حد رمانتیک داشت.

نویسندگان اشاره می‌کنند که علم گاهی اوقات توسط سیاستمداران به عنوان ابزاری برای پیشبرد منافع خاص ملی یا پوششی برای بازی‌های سیاسی پنهان استفاده می‌شود (ابزارانگاری علم). بنابراین، پاسخ کتاب به پرسش عنوان خود این است که دیپلماسی علم زمانی می‌تواند یک «روزی نو» باشد که ساختارهای حاکمیت جهانی و ارتباط میان دانشمندان و سیاست‌مداران به شکلی سیستماتیک و صادقانه اصلاح شود.

چرا این کتاب اهمیت دارد؟

• نخستین در نوع خود: این اثر جزو اولین کتاب‌های آکادمیک و منسجم است که مجموعه‌ای از مقالات و تحلیل‌های دانشمندان، دیپلمات‌ها و متخصصان ارتباطات علم را در یک‌جا جمع‌آوری کرده است.

• کاربردی و کیس‌محور: کتاب صرفاً تئوری‌پردازی نمی‌کند، بلکه با تکیه بر نمونه‌های واقعی (کیس استادی‌ها) از کشورهای مختلف مثل آمریکا، ژاپن، نیوزیلند و کشورهای خاورمیانه، ابعاد مختلف موضوع را روشن می‌کند.

این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های روابط بین‌الملل، سیاست‌گذاری علم و فناوری، علوم سیاسی و همچنین دیپلمات‌ها یک منبع بسیار ارزشمند محسوب می‌شود.