شرح زندگانی من ( تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه ) سه جلد

درباره کتاب

کتاب «شرح زندگانی من» که عنوان فرعی و کامل‌تر آن «تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه» است، یکی از مهم‌ترین، جامع‌ترین و خواندنی‌ترین منابع تاریخی ایران در دوران قاجار تا اوایل پهلوی به شمار می‌رود.

این کتابِ سه‌جلدی که توسط عبدالله مستوفی نوشته شده، برخلاف عنوانش تنها یک خودزیست‌نامه (اتوبیوگرافی) ساده نیست؛ بلکه یک دایرةالمعارف بی‌نظیر از سبک زندگی، سیستم اداری و تحولات سیاسی یک قرن از تاریخ ایران است.

در ادامه به بررسی دقیق‌تر این شاهکار تاریخی می‌پردازیم:

۱. ساختار و محتوای کتاب

کتاب در سه جلد تدوین شده است و بازه زمانی از اواخر زندیه و برآمدن آقامحمدخان قاجار تا انقراض سلسله قاجار و آغاز سلطنت رضاشاه را پوشش می‌دهد:

• جلد اول: بیشتر به پیشینه خانوادگی نویسنده (خاندان مستوفی)، تاریخ اوایل قاجار و دوران سلطنت فتحعلی‌شاه و محمدشاه می‌پردازد.

• جلد دوم: به دوران طولانی سلطنت ناصرالدین‌شاه، ترور او، پادشاهی مظفرالدین‌شاه و وقایع منتهی به انقلاب مشروطه اختصاص دارد. این جلد پر از جزئیات جذاب از زندگی شهری در تهران قدیم است.

• جلد سوم: وقایع پس از مشروطه، جنگ جهانی اول در ایران، دوران احمدشاه قاجار، کودتای ۱۲۹۹ و در نهایت برآمدن رضاشاه پهلوی را با نگاهی تحلیلی و از درون سیستم اداری روایت می‌کند.

۲. چرا این کتاب اهمیت ویژه‌ای دارد؟

ارزش «شرح زندگانی من» تنها در روایت رویدادهای سیاسی نیست، بلکه در نگاه عمیق آن به لایه‌های زیرین جامعه است:

• آشنایی با نظام دیوان‌سالاری (مستوفی‌گری): خانواده عبدالله مستوفی نسل در نسل «مستوفی» (حسابدار، مدیر مالی و خزانه‌دار حکومتی) بودند. او در این کتاب ساختار پیچیده و سنتی اداره مالیات و بودجه در ایران قدیم (پیش از ورود سیستم‌های مدرن اداری) را با تمام اصطلاحات و ریزه‌کاری‌هایش ثبت کرده است.

• ثبت دقیق تاریخ اجتماعی (فرهنگ عامه): مستوفی با دقتی مردم‌شناسانه، آداب و رسوم تهرانی‌های قدیم را ثبت کرده است. از نحوه لباس پوشیدن، غذاهای رایج، بازی‌های کودکان، مراسم عروسی و عزا گرفته تا خرافات، اعیاد (مثل نوروز) و مراسم مذهبی.

• نگاه از درون: از آنجا که نویسنده خود در بدنه دولت کار می‌کرد و با بسیاری از رجال سیاسی عصر قاجار و مشروطه ارتباط مستقیم داشت، روایت‌های او دست‌اول و بسیار واقع‌گرایانه است.

۳. ویژگی‌های نگارشی و نثر کتاب

«شرح زندگانی من، پلی است میان نثر متکلف قاجاری و نثر ساده و داستان‌نویسی مدرن فارسی.»

• نثر شیرین و داستان‌گونه: با وجود اینکه کتاب یک اثر تاریخی است، اما نثر عبدالله مستوفی چنان روان، قصه‌گو و جذاب است که خواننده احساس می‌کند در حال خواندن یک رمان بلند تاریخی است.

• گنجینه لغات و ضرب‌المثل‌ها: او در جای‌جای کتاب از اصطلاحات کوچه و بازار، ضرب‌المثل‌های تهرانی و کنایه‌های رایج آن زمان استفاده کرده است که این امر کتاب را به گنجینه‌ای برای زبان‌شناسان تبدیل کرده است.

• صداقت و صراحت: مستوفی در روایت‌هایش تلاش کرده تا حد امکان منصف باشد. او هم نقاط ضعف و فساد سیستم قاجار را نقد می‌کند و هم از دستاوردهای مثبت افراد (حتی کسانی که با آن‌ها اختلاف نظر داشته) چشم‌پوشی نمی‌کند.

میراث عبدالله مستوفی امروزه هیچ پژوهشگر، نویسنده یا فیلم‌سازی نمی‌تواند بدون مراجعه به «شرح زندگانی من»، تصویر درستی از زندگی روزمره، سیستم اداری و فضای اجتماعی تهران در دوران قاجار ارائه دهد.