صراح اللغه

درباره کتاب

«صراح اللغه» (Sorah al-Lughah) یکی از مشهورترین و قدیمی‌ترین فرهنگ‌های لغت عربی به فارسی است که برای قرن‌ها به عنوان یک مرجع اصلی و کتاب درسی برای یادگیری زبان عربی در مناطق فارسی‌زبان استفاده می‌شد.

نام کامل این کتاب «الصُراح مِن الصِحاح» است که معنای آن «بخش خالص (یا برگزیده) از کتاب صحاح» می‌باشد.

در ادامه، توضیحات کاملی درباره این کتاب ارائه می‌شود:

۱. نویسنده کتاب

نویسنده این اثر، ابوالفضل محمد بن عمر بن خالد، مشهور به جمال قَرَشی (Jamal Qarshi) است. او دانشمندی از قرن هفتم هجری (قرن سیزدهم میلادی) و اهل کاشغر (در ترکستان شرقی یا سین‌کیانگ امروزی) بود. او این کتاب را در سال ۶۸۱ هجری قمری تألیف کرد.

۲. محتوا و ساختار کتاب

«صراح اللغه» یک اثر تألیفی مستقل و نوآورانه نیست، بلکه ترجمه، گزینش و تلخیص یک کتاب بسیار مهم‌تر و بزرگ‌تر به نام «الصحاح» است.

• کتاب مرجع (الصحاح): کتاب اصلی «تاج اللغة و صحاح العربیة» (معروف به «الصحاح») اثر اسماعیل بن حماد جوهری (دانشمند ایرانی اهل فاراب) است. «الصحاح» یکی از معتبرترین و دقیق‌ترین واژه‌نامه‌های بزرگ زبان عربی (عربی به عربی) بود.

• کار جمال قرشی (صراح): از آنجایی که «الصحاح» بسیار مفصل و به زبان عربی بود، استفاده از آن برای نوآموزان فارسی‌زبان دشوار بود. جمال قرشی واژه‌های اصلی عربی را از «الصحاح» استخراج کرد و در مقابل آن‌ها، معادل‌های دقیق فارسی را قرار داد.

• معنی نام کتاب: نام «الصُراح من الصحاح» نیز به همین موضوع اشاره دارد. «صراح» (Sorah) به معنای خالص، ناب و برگزیده است. گویی نویسنده، لغات خالص و ضروری را از اقیانوس «الصحاح» برگزیده و ارائه کرده است.

• ساختار: این کتاب همانند منبع اصلی خود (الصحاح جوهری) بر اساس سیستم «قافیه‌ای» تنظیم شده است؛ یعنی کلمات بر اساس حرف آخر ریشه آن‌ها دسته‌بندی شده‌اند، نه حرف اول. (این روش امروزه رایج نیست اما در گذشته بسیار متداول بود).

۳. اهمیت و دلیل شهرت

اهمیت «صراح اللغه» در نقشی است که در تاریخ آموزش ایفا کرد:

1. دسترس‌پذیر کردن الصحاح: این کتاب، مهم‌ترین فرهنگ لغت عربی آن زمان (الصحاح) را برای فارسی‌زبانان قابل استفاده کرد.

2. کتاب درسی: «صراح» به سرعت به کتاب درسی استاندارد (مانند کتاب «نصاب الصبیان» اما در سطحی بسیار پیشرفته‌تر) در مدارس و حوزه‌های علمیه در سراسر ایران، شبه‌قاره هند و امپراتوری عثمانی تبدیل شد.

3. پل ارتباطی: این کتاب یک پل زبانی مهم میان دو زبان علمی بزرگ جهان اسلام (عربی و فارسی) بود.

به طور خلاصه، «صراح اللغه» یک فرهنگ لغت عربی به فارسی فشرده و کاربردی است که بر پایه شاهکار «الصحاح» جوهری نوشته شده و قرن‌ها نقش کلیدی در آموزش زبان عربی داشته است.