عبهر العاشقین

درباره کتاب

کتاب «عبهرالعاشقین» (به معنای شکوفه یا گل نرگسِ عاشقان) یکی از زیباترین، پیچیده‌ترین و در عین حال شورانگیزترین متون عرفانی در زبان فارسی است. این کتاب اثر شیخ روزبهان بقلی فسایی (قرن ششم هجری)، مروف به «شیخ شطاح»، است که از بزرگ‌ترین عارفان مکتب فارس به شمار می‌رود.

اگر به دنبال کتابی هستید که مرز میان عشق انسانی (مجازی) و عشق الهی (حقیقی) را با زبانی شاعرانه تبیین کند، این کتاب شاهکارِ این حوزه است.

۱. موضوع اصلی کتاب: فلسفه زیبایی و عشق

روزبهان در این کتاب به پرسشی بنیادین پاسخ می‌دهد: آیا می‌توان از طریق عشق به زیبایی‌های دنیا (مانند چهره زیبا) به عشق خدا رسید؟

او برخلاف برخی زاهدان که زیبایی را فریب می‌دانستند، معتقد بود:

• زیبایی‌های جهان، تجلی و آینه‌ی زیبایی خداوند هستند.

• عشق انسانی (عشق به خوبرویان) می‌تواند پلکان و تمرینی برای رسیدن به عشق الهی باشد.

• او این مسیر را «تعبد به جمال» می‌نامد؛ یعنی پرستش خدا در آینه‌ی زیبایی‌های او.

۲. ساختار و نثر کتاب

کتاب دارای یک مقدمه و ۳۲ فصل (باب) است. نثر روزبهان در «عبهرالعاشقین» ویژگی‌های منحصر به فردی دارد:

• نثر مسجع و شاعرانه: جملات دارای آهنگ و قافیه هستند، شبیه به «گلستان سعدی» اما با غلظت عرفانی بسیار بیشتر.

• زبان سمبلیک: او از استعاره‌های بسیار دشوار و اصطلاحات خاص صوفیه استفاده می‌کند که فهم آن نیاز به تمرکز فراوان دارد.

• شطحیات: روزبهان به «شطاح» معروف است؛ یعنی کسی که در حال مستیِ عرفانی، سخنانی عجیب و جسورانه می‌گوید که در ظاهر با شرع تضاد دارد اما در باطن عینِ توحید است.

۳. بخش‌های کلیدی کتاب

کتاب سیرِ تکامل یک عاشق را از ابتدا تا انتها ترسیم می‌کند:

1. در بیان ماهیت عشق: عشق چیست و چرا در نهاد انسان نهاده شده؟

2. انواع عشق: تقسیم‌بندی عشق به الهی، عقلی، روحانی و طبیعی (حیوانی).

3. صفت معشوق: چرا خداوند خود را در صورت‌های زیبا به بندگان نشان می‌دهد؟

4. مقام فنا: رسیدن به جایی که عاشق جز معشوق (خدا) هیچ نمی‌بیند.

۴. اهمیت تاریخی و ادبی

• پل ارتباطی: این کتاب پیش‌زمینه‌ای برای ظهور بزرگانی چون سعدی و حافظ بود. مفهوم «شاهدبازی» یا «جمال‌پرستی» که در غزل حافظ موج می‌زند، ریشه در اندیشه‌های روزبهان دارد.

• تصحیح مشهور: معتبرترین تصحیح این کتاب توسط هانری کربن (ایران‌شناس فرانسوی) و محمد معین انجام شده که مقدمه‌ای بسیار عالمانه بر آن نوشته‌اند.

۵. یک نمونه از متن کتاب

برای درک فضای کتاب، به این جملات کوتاه دقت کنید:

«عشق، ستاره‌ای است از آفتاب ازل… هر که عاشق نشد، او آدم نیست؛ و هر که در عشق قدم ننهاد، در راهِ حق محرم نیست.»

نکته برای مطالعه:

اگر برای اولین بار می‌خواهید این کتاب را بخوانید، بدانید که متن آن بسیار سنگین و لبریز از واژگان عربی و اصطلاحات فلسفی است. پیشنهاد می‌شود نسخه‌ای را تهیه کنید که دارای تعلیقات و شرح باشد (مانند همان نسخه هانری کربن و دکتر معین).