کتاب «محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی» اثر سعید نفیسی، یکی از مهمترین، جامعترین و معتبرترین منابع تحقیقی درباره «پدر شعر فارسی»، ابوعبدالله جعفر بن محمد رودکی سمرقندی است. این کتاب تنها یک مجموعهی شعر نیست، بلکه یک دانشنامهی کامل درباره عصر رودکی و وضعیت ادبیات در قرن چهارم هجری است.
در ادامه به بخشهای مختلف و ویژگیهای برجسته این اثر اشاره میکنم:
اهمیت و جایگاه کتاب
تا پیش از پژوهشهای گسترده سعید نفیسی، دیوان مدونی از رودکی در دست نبود و اشعار او در میان کتابهای لغت، تذکرهها و جُنگهای ادبی پراکنده بود. سعید نفیسی با تلاشی چندین ساله (نزدیک به ۴۰ سال تحقیق)، موفق شد هزاران بیت از اشعار پراکنده رودکی را گردآوری و تصحیح کند. این کتاب جدیترین تلاش برای بازسازی چهره ادبی و تاریخی رودکی است.
ساختار کتاب
این کتاب معمولاً در سه مجلد (که در چاپهای جدید در یک یا دو مجلد قطور تجمیع شده) تدوین شده است:
- بخش اول: محیط زندگی (تاریخ عصر سامانی): نفیسی در این بخش به تفصیل درباره اوضاع سیاسی، اجتماعی، مذهبی و جغرافیایی قلمرو سامانیان صحبت میکند. او معتقد است برای درک شعر رودکی، باید دنیایی که او در آن میزیسته (بخارا و سمرقند آن زمان) را شناخت.
- بخش دوم: احوال و آثار: در این بخش، نفیسی به جزئیات زندگی رودکی، از جمله زادگاه، سفرهایش، رابطهاش با امیران سامانی (بهویژه نصر بن احمد)، ماجرای بینایی یا کوری او، و مذهب رودکی میپردازد. او با نقد منابع قدیمی، افسانهها را از واقعیتهای تاریخی جدا میکند.
- بخش سوم: اشعار (دیوان): این بخش شامل اشعار بهجایمانده از رودکی است. از آنجا که بخش بزرگی از اشعار رودکی (که گفته میشود بیش از یک میلیون بیت بوده) از بین رفته، نفیسی با جستجو در لغتنامهها (مانند لغت فرس اسدی) و کتب تاریخ و ادب، ابیات پراکنده را گردآوری کرده است.
ویژگیهای برجسته کار سعید نفیسی
- روش علمی و تتبع وسیع: نفیسی برای نوشتن این کتاب به صدها نسخه خطی و چاپی مراجعه کرد. او حتی به منابعی به زبانهای عربی، ترکی و روسی نیز استناد کرده است.
- بازسازی منظومههای گمشده: رودکی آثاری مثل کلیله و دمنه و سندبادنامه را به نظم درآورده بود که متن کامل آنها گم شده است. نفیسی با ذکاوت فراوان، ابیاتی که در کتب لغت به عنوان شاهد آورده شده بود را بر اساس وزن و محتوا دستهبندی کرد تا نمایی از آن منظومههای گمشده ارائه دهد.
- بررسی زبانشناختی: نفیسی به واژگان کهن و سبک خراسانی در شعر رودکی توجه ویژهای داشته و در حاشیه اشعار، لغات دشوار را معنا کرده است.
ماجرای کوری رودکی
یکی از مباحث مفصل این کتاب، بحث درباره کوری رودکی است. نفیسی با استناد به شواهد شعری و تاریخی، دیدگاههای مختلف را بررسی میکند. (برخی معتقدند او کور مادرزاد بوده و برخی میگویند در اواخر عمر به دلایل سیاسی نابینا شده است).
نقد و بررسی
اگرچه پس از نفیسی، پژوهشگران دیگری (مانند محققان تاجیک یا دکتر جعفر شعار) بر روی اشعار رودکی کار کردند و برخی از انتسابهای نفیسی را مورد تردید قرار دادند، اما همچنان کتاب سعید نفیسی به عنوان منبع مادر و اصلیترین مرجع برای شناخت رودکی شناخته میشود.
خلاصه
اگر به دنبال درک عمیق از ریشههای شعر فارسی، شناخت سلسله سامانیان و خواندن اشعار اصیل رودکی با توضیحات تاریخی هستید، کتاب «محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی» بهترین و غنیترین منبع است. این کتاب نه تنها درباره یک شاعر، بلکه درباره تولد دوباره زبان و ادب فارسی پس از اسلام است
