مردانگی ایرانی در اواخر قاجار و اوایل پهلوی

درباره کتاب

کتاب «مردانگی ایرانی در اواخر قاجار و اوایل پهلوی» (Iranian Masculinities: Gender and Sexuality in Late Qajar and Early Pahlavi Iran) نوشته سیوان بالسلو (Sivan Balslev) پژوهشگر مطالعات خاورمیانه و جنسیت است که توسط انتشارات دانشگاه کمبریج (۲۰۱۹) منتشر شد و در ایران با ترجمه لعیا عالی‌نیا (نشر همان) به چاپ رسیده است.

این اثر با بهره‌گیری از نظریات مطالعات جنسیت (به‌ویژه مفهوم «مردانگی مسلط» یا Hegemonic Masculinity نظریه‌پردازانی چون رایوین کونل)، دگرگونی الگوی مردِ ایده‌آل و رفتار مردان در فاصله سال‌های ۱۸۷۰ تا ۱۹۴۰ میلادی (از اواخر دوره قاجار تا پایان عصر رضاشاه) را واکاوی می‌کند.

محورها و مباحث اصلی کتاب

• از جوانمردی تا مرد متجدد: بررسی سنت‌های قدیمی مردانگی مانند مفاهیم پهلوانی، جوانمردی، و نقش لوطی‌ها در اجتماع قاجار؛ و نحوه تبدیل این الگوها به الگوی مرد تجددخواه و فرنگی‌مآب.

• تأثیر دانش و آموزش غربی: نحوه شکل‌گیری طبقه جدیدی از مردان تحصیل‌کرده در غرب یا مدرسه‌های مدرن و چگونگی ساخت مدل جدیدی از «مرد واقعی ایرانی».

• جنسیت‌بخشی به ملت در انقلاب مشروطه: تحلیل نقش مردان به‌عنوان «مدافعان وطن» و نگارش ادبیات سیاسی که وطن را زن در خطر و مردان را غیرت‌مندان خادمی آن تصویر می‌کرد.

• پیدایش فیگور «فکلی» و فرنگی‌مآب: واکاوی چالش‌ها و کاریکاتورهای اجتماعی پیرامون تغییر قیافه، پوشش و رفتارهای مردانِ فرنگی‌مآب در گفتمان عمومی.

• اصلاحات خانواده و ازدواج: بررسی تغییر قوانین مربوط به روابط زناشویی، سن ازدواج و بازتعریف تمایلات جنسی مردان با هدف تثبیت اقتدار مردانه در ساختار مدرن خانواده.

• تغییرات اجباری در عصر رضاشاه: نقش سیاست‌های دولت پهلوی اول (مانند اتحاد شکل لباس، کلاه پهلوی و شاپو، خدمت سربازی اجباری، پیشاهنگی و ورزش‌های مدرن) در بازسازی بدن و رفتار مردانه.

فهرست فصل‌های کتاب

1. آرمان‌ها و رویه‌های مردانگی در جامعه قاجاری: جوانمرد، لوطی و پهلوان

2. دانش و دانش‌آموز غربی: ظهور مردانگی ایرانی جدید در اواخر قرن نوزدهم

3. جنسیت‌بخشی به ملت: مردان وطن‌پرست و زنان در خطر در گفتمان انقلاب مشروطه

4. فرنگی‌مآب‌ها و فکلی‌ها: انواع مردانگی و غربی‌سازی از انقلاب مشروطه تا رضاشاه

5. اصلاحات ازدواج در ایران بین دو جنگ: قاعده‌مند ساختن تمایلات جنسی مردان برای حفظ سلطه آن‌ها

6. اصلاح پوشش مردانه در دوره رضاشاه

7. «روح قوی، بازوی قوی، قلب قوی»: ورزش، پیشاهنگی و سربازی در دوره رضاشاه

اهمیت پژوهشی کتاب

برخلاف بیشتر تاریخ‌نگاری‌های جنسیتی که تمرکز را صرفاً بر تاریخ زنان قرار می‌دهند، این کتاب نشان می‌دهد که «مردانگی» نیز مقوله‌ای ذاتی و ثابت نیست، بلکه محصولی تاریخی و متغیر است. بالسلو در این اثر نشان می‌دهد چگونه تغییر ساختار سیاسی و اجتماعی ایران در گذار از قاجار به پهلوی، تعریف «مرد بودن» را در تعامل با مدرنیته، ملی‌گرایی و غرب‌گرایی از بنیاد دگرگون ساخت.