مروری بر پنجاه سال باستان شناسی ایران

درباره کتاب

کتاب «مروری بر پنجاه سال باستان‌شناسی ایران» نوشته‌ی دکتر عزت‌الله نگهبان (که به عنوان پدر باستان‌شناسی نوین ایران شناخته می‌شود)، یکی از مهم‌ترین و معتبرترین منابع مکتوب برای درک تاریخچه، چالش‌ها و اکتشافات باستان‌شناسی در ایران است. این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۷۶ توسط سازمان میراث فرهنگی کشور منتشر شد.

این اثر صرفاً یک گزارش خشک علمی نیست؛ بلکه تلفیقی از تاریخچه، خاطرات، سفرنامه و گزارش‌های دست اول از کاوش‌های میدانی است که وضعیت باستان‌شناسی ایران را در یک نیم‌قرن حساس (به‌ویژه دهه‌های ۱۳30 تا ۱۳50) به تصویر می‌کشد.

کتاب به طور کلی به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

۱. بخش اول: آغاز فعالیت‌ها (پیش از حضور نویسنده)

در این بخش، دکتر نگهبان به تاریخچه اولیه کاوش‌های باستان‌شناسی در ایران که قبل از ورود رسمی او به این عرصه انجام شده بود، می‌پردازد. او برای تدوین این بخش از منابع مختلفی مثل روایات شفاهی، یادداشت‌ها، نوشته‌های دوستان و همکاران و اسناد دولتی بهره گرفته است تا ریشه‌های شکل‌گیری این علم را در ایران بررسی کند.

۲. بخش دوم: دوران همکاری و کاوش‌های میدانی (از سال ۱۳۳۹ به بعد)

این بخش در واقع بدنه اصلی و جذاب‌ترین قسمت کتاب است. این دوران با ورود رسمی دکتر نگهبان به تشکیلات باستان‌شناسی کشور آغاز می‌شود. او در این بخش، مشاهدات و تجربیات خود را به صورت خاطره‌نویسی و سفرنامه بیان می‌کند.

مهم‌ترین بخش‌های این فصل شامل گزارش‌های مفصل از کاوش در محوطه‌های باستانی کلیدی ایران است:

• تپه مارلیک (گیلان): جذاب‌ترین و مفصل‌ترین گزارش کتاب مربوط به حفاری‌های مارلیک و کشف جام‌های طلایی و تمدن درخشان آن است. او در این بخش از سختی‌های کار، تهدیدهای قاچاقچیان محلی و حتی خطرات جانی که برای محافظت از این گنجینه ملی با آن‌ها روبرو بوده، پرده برمی‌دارد.

• هفت‌تپه و چغازنبیل (خوزستان): گزارش کاوش‌های ارزشمند در تمدن ایلام.

• سایر محوطه‌ها: تپه حسنلو، تپه هگمتانه، پیله‌قلعه و دشت قزوین (تپه‌های زاغه، سگزآباد و قبرستان).

مبارزه با قاچاق عتیقه: یکی از جنبه‌های خواندنی کتاب، روایاتی است که دکتر نگهبان از ایستادگی خود در برابر حفاری‌های تجاری، قاچاقچیان با نفوذ و درخواست‌های غیرقانونی مقامات وقت برای تصاحب یا خروج اشیای تاریخی بیان می‌کند. او تلاش‌های خود را برای تصویب قوانین بین‌المللی ممنوعیت قاچاق عتیقه (که بعدها در یونسکو هم تصویب شد) شرح می‌دهد.

بخش‌های پایانی کتاب

کتاب با ارائه فهرست‌های جامع از آثار و بقایای تمدن‌های بزرگی مانند تمدن سیلک، چشمه‌علی، تپه حصار و تمدن ایلام (از هزاره چهارم تا اول پیش از میلاد) ارزش مرجع بودن خود را کامل می‌کند. در نهایت، کتاب با جداول تطبیقی پایان می‌یابد که در آن‌ها داده‌های باستان‌شناسی ایران با سایر مناطق جهان مقایسه شده است.

مطالعه این کتاب نه‌تنها برای دانشجویان باستان‌شناسی، بلکه برای هر کسی که به تاریخ تمدن ایران و پشت صحنه کشف گنجینه‌های ملی علاقه‌مند است، بسیار پرکشش و آموزنده است.