میر مهنا رویاروی انگلیسیها و هلندیها در خلیج فارس

درباره کتاب

کتاب «میرمهنای بندرریگی (رويارویی انگلیسی‌ها و هلندی‌ها در خلیج فارس)» نوشته‌ی تاریخ‌نگار و پژوهشگر بوشهری، سید قاسم یاحسینی است که نخستین بار در سال ۱۳۷۴ توسط انتشارات پروین منتشر شد. این اثر یکی از منابع مهم و اختصاصی در شناخت ابعاد سیاسی، نظامی و استعماری کرانه‌های شمالی خلیج فارس در دوران زندیه است.

در ادامه، جزئیات و محورهای اصلی این کتاب بررسی شده است:

۱. موضوع و محوریت اصلی کتاب

کتاب به بازخوانی زندگی، مبارزات و قیام میرمهنا (حاکم بندر ریگ و جزیره خارک در دوران کریم‌خان زند) می‌پردازد. تمرکز اصلی نویسنده بر رویارویی سرسختانه و مسلحانه‌ی میرمهنا با دو قدرت استعماری بزرگ آن زمان، یعنی کمپانی هند شرقی بریتانیا و کمپانی هند شرقی هلند در آب‌های خلیج فارس است.

۲. بستر تاریخی حوادث

در اواسط قرن دوازدهم هجری قمری، هلندی‌ها جزیره خارک را اشغال کرده و قلعه‌ای مستحکم در آن ساخته بودند؛ انگلیسی‌ها نیز در بوشهر و دیگر بنادر نفوذ تجاری و سیاسی گسترده‌ای داشتند. کتاب توضیح می‌دهد که چگونه میرمهنا با اتکا به نیروی دریایی بومی خود و به کارگیری تاکتیک‌های جنگ چریکی دریایی (شبیخون)، به کابوسی برای کشتی‌های تجاری و جنگی بیگانگان تبدیل شد. اوج این رویارویی، محاصره و فتح قلعه‌ی هلندی‌ها در جزیره خارک در سال ۱۱۸۰ هجری قمری (۱۷۶۶ میلادی) بود که به حضور ۱۴۰ ساله‌ی استعمار هلند در خلیج فارس برای همیشه پایان داد.

۳. ویژگی بارز و نگاه نویسنده

یکی از نکات ارزشمند کتاب سید قاسم یاحسینی، تلاش برای ارائه‌ی یک نگاه بی‌طرفانه و مبتنی بر اسناد است. نویسنده در این اثر اشاره می‌کند که روایات تاریخی درباره میرمهنا معمولاً به دو دسته‌ی کاملاً متضاد تقسیم می‌شوند:

• روایت استعماری و دربار زندیّه: مورخان انگلیسی و هلندی (و حتی برخی مورخان دوران زند) او را دزد دریایی، یاغی، خشن و مردی سفاک معرفی کرده‌اند.

• روایت رمانتیک و عاطفی: برخی نویسندگان معاصر او را به طور مطلق یک قهرمان ملی و اسطوره‌ای عاری از هرگونه خطا جلوه داده‌اند.

یاحسینی در این کتاب تلاش کرده تا با تکیه بر اسناد به جا مانده، به دور از این دو نگاه افراطی، ابعاد واقعی شخصیت میرمهنا، زیست‌گاه او و پیچیدگی‌های سیاسی رابطه‌ی او با کریم‌خان زند را واکاوی کند.