میمون برهنه

درباره کتاب

کتاب «میمون برهنه» (The Naked Ape) نوشته دزموند موریس (Desmond Morris)، جانورشناس و رفتارشناس جاندارن اهل بریتانیا، یکی از جنجالی‌ترین، پرفروش‌ترین و تاثیرگذارترین کتاب‌های علمی به زبان ساده در قرن بیستم است که اولین بار در سال ۱۹۶۷ منتشر شد.

موریس در این کتاب با نگاهی کاملاً نوآورانه و متمایز، به بررسی رفتار انسان می‌پردازد. او به جای اینکه انسان را از زاویه دید فلسفی، روان‌شناسی سنتی یا مذهبی نگاه کند، صراحتاً به عنوان یک جانورشناس به انسان می‌نگرد.

ایده اصلی کتاب چیست؟

حرف حساب دزموند موریس در این کتاب ساده اما تکان‌دهنده است: انسان با تمام تمدن، فناوری و دستاوردهایش، در اصل یک گونه از پستانداران (راسته نخستین‌پایان یا همان پرایمیت‌ها) است.

او می‌گوید در میان ۱۹۳ گونه میمون و کپی (Ape) شناخته شده، ۱۹۲ گونه پوشیده از مو هستند و تنها یک گونه متمایز وجود دارد که بدنش مو ندارد؛ و آن گونه، همان انسان است که موریس نامش را «میمون برهنه» می‌گذارد. او استدلال می‌کند که بسیاری از رفتارهای پیچیده امروز ما (مثل روابط عاطفی، جنگ‌ها، رفتارهای جنسی و حتی تربیت فرزند) ریشه در گذشته تکاملی ما به عنوان یک میمون شکارچی دارد.

محورهای اصلی و بخش‌های کتاب

موریس کتاب را به چند بخش کلیدی تقسیم کرده و رفتارهای بنیادین انسان را زیر ذره‌بین جانورشناسی می‌برد:

• منشأ و تکامل: چگونه نیاکان ما از بالای درختان به روی زمین آمدند، از گیاه‌خواری به شکارچی‌گری روی آوردند و برای بقا مجبور شدند روی دو پا راه بروند و پوشش موی بدن خود را از دست بدهند (تا در هنگام دویدن و شکار طولانی، بدنشان راحت‌تر خنک شود).

• تغذیه و شکار: چطور رفتارهای مربوط به تهیه غذای انسان امروزی، هنوز الگوهای دوره شکارگری را تکرار می‌کند (مثلاً کار کردن مردان در بیرون از خانه به عنوان شکلی از همان شکار گروهی قدیمی).

• جنگ و خشونت (ستیزه‌جویی): بررسی اینکه چرا انسان‌ها برخلاف اکثر حیوانات، هم‌نوعان خود را به صورت انبوه می‌کشند. او این موضوع را به رفتارهای قلمروطلبی و افزایش بیش از حد جمعیت در فضاهای کوچک (شهرها) ربط می‌دهد.

• جفت‌گیری و روابط جنسی: موریس توضیح می‌دهد که برخلاف حیوانات دیگر که رابطه جنسی در آن‌ها صرفاً برای تولید مثل دوره‌ای است، در انسان این رابطه به پایدار ماندن پیوند زوجین (برای بزرگ کردن فرزندان که دوره کودکی بسیار طولانی دارند) کمک می‌کند.

• پرورش فرزند و راحتی: چطور غریزه‌های مادری و پدری و حتی بازی‌های کودکانه، همگی تمرین‌هایی غریزی برای بقا و انتقال ژن‌ها هستند.

چرا این کتاب جنجالی شد؟

«میمون برهنه» پس از انتشار ولوله‌ای در جامعه راه انداخت. از یک سو میلیون‌ها نسخه از آن فروخته شد و به دهها زبان ترجمه شد، و از سوی دیگر با انتقادات شدیدی روبه‌رو شد:

دلایل مخالفت‌ها: بسیاری از نهادهای مذهبی و کلیساها کتاب را به دلیل نادیده گرفتن روح و جنبه‌های ماورایی انسان و تمرکز مطلق بر غرایز حیوانی محکوم کردند (کتاب حتی در برخی کشورها یا مدارس ممنوع شد). از طرفی، برخی انسان‌شناسان نیز معتقد بودند موریس نقش «فرهنگ و تربیت» را بسیار کم‌رنگ جلوه داده و همه‌چیز را بیش از حد به زیست‌شناسی و غریزه ربط داده است.

با تمام این اوصاف، این کتاب نگاه انسان به خودش را تغییر داد و یادآور شد که پشت این ظاهر متمدن و کت‌وشلوارپوش، هنوز ساختار مغزی و غریزی یک موجود زنده پنهان است که میلیاردها سال برای بقا جنگیده است.