کتاب هنر اسلامی نوشته ارنست کونل یکی از آثار کلاسیک و بنیادین در زمینهی شناخت تاریخ هنر در جهان اسلام است. این کتاب برای دههها به عنوان یکی از منابع اصلی درسی و پژوهشی برای دانشجویان هنر و باستانشناسی شناخته شده است.
: در ادامه به بررسی بخشهای مختلف و ویژگیهای این کتاب میپردازیم
درباره نویسنده (ارنست کونل)
ارنست کونل (۱۸۸۲-۱۹۶۴) مورخ هنر برجسته آلمانی و مدیر بخش اسلامی موزه برلین بود. او یکی از پیشگامان مطالعه علمی هنر اسلامی در غرب محسوب میشود. تخصص اصلی او در زمینهی منسوجات، قالیبافی و هنرهای تزئینی بود و دقت نظر او در طبقهبندی آثار، زبانزد است.
ساختار و محتوای کتاب
کتاب هنر اسلامی کونل با نگاهی تاریخی و جغرافیایی تدوین شده است. او هنر اسلامی را از بدو ظهور (دوران امویان) تا سدههای متأخر (دوران عثمانی، صفوی و مغولی هند) بررسی میکند.
بخشهای اصلی کتاب معمولاً بر اساس دورههای تاریخی طبقهبندی شدهاند:
- دوران آغازین (امویان و عباسیان): بررسی تأثیرات هنر ساسانی و بیزانسی بر شکلگیری نخستین بناها و اشیاء اسلامی
- دوران میانی (سلجوقیان، فاطمیان، ایوبیان): تمرکز بر شکوفایی معماری، سفالگری و فلزکاری
- دوران مغول و تیموری: تحلیل تحولات هنر نقاشی (نگارگری) و معماری عظیم این دوره
- دوران متأخر (صفویان، عثمانیها و گورکانیان هند): بررسی اوج هنرهای ظریفه، قالیبافی و معماریهای باشکوه ملی
ویژگیهای برجسته کتاب
- جامعیت در هنرهای دستی: برخلاف بسیاری از کتابهای قدیمی که فقط بر معماری تمرکز داشتند، کونل توجه ویژهای به «هنرهای صغیره» یا هنرهای کاربردی (Minor Arts) مانند سفالگری، شیشهگری، فلزکاری، کتابآرایی و پارچهبافی دارد.
- رویکرد علمی و طبقهبندیشده: کونل با دقت یک موزهدار، ویژگیهای سبکشناختی هر دوره را تحلیل میکند. او به دنبال یافتن ریشههای مشترک در هنرهای سرزمینهای مختلف اسلامی (از اسپانیا تا هند) است.
- ایجاز و اختصار: کتاب علیرغم محتوای غنی، بسیار فشرده و منسجم نوشته شده است و از زیادهگویی پرهیز میکند.
- نگاه وحدتگرا: کونل معتقد است که هنر اسلامی علیرغم تنوع جغرافیایی، دارای یک «روح واحد» و ویژگیهای مشترک است که آن را از هنر مسیحی یا بودایی متمایز میکند.
ترجمه فارسی
در ایران، این کتاب با نام «هنر اسلامی» توسط هوشنگ طاهری (و در نسخههای دیگر توسط عباس مظهری) ترجمه شده است. ترجمهی هوشنگ طاهری که توسط انتشاراتی مانند «توس» یا «علمی و فرهنگی» منتشر شده، معروفترین نسخه در زبان فارسی است.
نقد کتاب
: اگرچه این کتاب یک مرجع کلاسیک و بسیار معتبر است، اما باید به چند نکته توجه کرد
- تاریخی بودن: با توجه به اینکه دههها از نگارش کتاب میگذرد، برخی از یافتههای باستانشناسی جدید یا دیدگاههای معاصر در مورد «پستکلونیالیسم» (پس استعمارگرایی) در هنر در آن وجود ندارد
- رویکرد غربی: مانند بسیاری از شرقشناسان همدوره خود، نگاه کونل گاهی از بیرون به درون است، هرچند او نهایت احترام و دقت علمی را برای هنر اسلامی قائل بوده است
نتیجهگیری
کتاب هنر اسلامی ارنست کونل برای کسانی که میخواهند یک دید کلی، منسجم و کلاسیک از سیر تحول هنر در جهان اسلام بهدست آورند، همچنان یکی از بهترین گزینههاست. این کتاب بهویژه برای شناخت صنایع دستی و هنرهای تزئینی اسلامی منبعی بیبدیل است
