چهل طوطی

درباره کتاب

کتاب «چهل طوطی» یک ویژگی منحصر‌به‌فرد در کارنامه ادبی نویسندگانش دارد: این کتاب تنها اثر مشترک و هم‌فکر جلال آل احمد و همسرش سیمین دانشور در زمینه ترجمه است.

این کتاب برخلاف نثر جدی، تند و رئالیستی (واقع‌گرایانه) ، فضایی کاملاً فانتزی، افسانه‌ای و کهن دارد. در واقع این اثر یک ترجمه و بازنویسی هنرمندانه از چند حکایت هندی باستان است.

ریشه و تاریخچه قصه

اصل این داستان‌ها متعلق به یک متن بسیار کهنِ سانسکریت به نام «سوکه سَپتاتی» (Suka Saptati) است که به معنی «هفتاد فسانه» یا هفتاد داستان طوطی است. این متن هندی در واقع ریشه اصلی کتاب معروف «طوطی‌نامه» در ادبیات فارسی و کتاب‌هایی نظیر «طوطی سحرشده» در ادبیات اروپا است.

جلال آل احمد و سیمین دانشور در اواسط دهه ۴۰ خورشیدی، این حکایت‌ها را از روی یک جنگ ادبی معتبر به نام «حکمت هند» (The Wisdom of India) که زیر نظر نویسنده مشهور چینی «لین یوتانگ» به انگلیسی گردآوری شده بود، به فارسی برگرداندند.

داستان کتاب درباره چیست؟

ساختار کتاب «چهل طوطی» شبیه به کتاب‌های مشهور کهن مثل «هزار و یک شب» یا «کلیله و دمنه» است؛ یعنی از شیوه «داستان در داستان» (حکایت در حکایت) استفاده می‌کند.

• هسته اصلی قصه: داستان مرد بازرگانی است که قصد دارد به یک سفر تجاری طولانی برود. او پیش از سفر، همسر جوان خود را به دست یک طوطی هوشمند و سخنگو که در خانه دارد می‌سپارد تا در غیاب او مونس و مراقب زن باشد.

• مکر طوطی برای حفظ خانه: پس از رفتن بازرگان، زن هر بار که وسوسه می‌شود از خانه بیرون برود یا خطایی از او سر بزند، طوطی هوشمند وارد عمل می‌شود. طوطی مستقیم با زن مخالفت نمی‌کند، بلکه شروع به تعریف کردن یک قصه جذاب، پرکشش و نیمه‌کاره می‌کند. زن برای شنیدن پایان قصه میخکوب می‌شود و سفر یا خروج خود را به شب بعد موکول می‌کند. شب بعد نیز طوطی قصه جدیدی را آغاز می‌کند و به این ترتیب، با قصه‌گویی جلوی اشتباهات او را می‌گیرد.

• مضمون حکایت‌ها: درون‌مایه این قصه‌ها که از زبان حیوانات یا شخصیت‌های افسانه‌ای روایت می‌شود، بیشتر پیرامون «مکر زنان»، پند و اندرزهای اخلاقی، حکمت‌های زندگی و هوشیاری در رفتار است.

سبک نثر و ویژگی‌های کتاب

جلال آل احمد در مقدمه کوتاه و بامزه‌ای که بر این کتاب نوشته، اعتراف جالبی می‌کند:

«وقتی ترجمه می‌کردیم، نمی‌دانم چرا همین‌جوری ویرمان گرفت که قری در کمر نثر بگذاریم و ادای “کلیله و دمنه” را در بیاوریم؛ اگر کج و کوله است، می‌بخشید!»

این زوج نویسنده تلاش کرده‌اند لحن قصه را از حالت یک ترجمه خشک انگلیسی خارج کنند و به آن لحنی آهنگین، مسجع، کنایه‌آمیز و شبیه به متون کهن فارسی (مثل کلیله و دمنه و مرزبان‌نامه) بدهند. کتاب بسیار کوتاه است (حدود ۶۰ تا ۷۰ صفحه) و خواندن آن وقت زیادی نمی‌گیرد، اما قریحه زبان‌دانی جلال و سیمین را به خوبی نشان می‌دهد.

یک نکته جذاب تاریخی: در اولین چاپ‌های رسمی این کتاب در دهه ۵۰ (توسط انتشارات موج)، طرح‌ها و تصویرسازی‌های بسیار ارزشمند و خلاقانه‌ای از «اردشیر محصص» (طراح و کاریکاتوریست نابغه ایرانی) ضمیمه کتاب شد که جذابیت بصری این افسانه‌های هندی را چند برابر کرد. همچنین در پایان برخی نسخه‌ها، روایت مولوی از داستان طوطی و بازرگان نیز به عنوان مکمل آورده شده است.