گنجینت الاسرار و قصائد

درباره کتاب

میرزا نورالله عمان سامانی ملقب به تاج الشعرا از شاعران صاحب نام و پر اوازه سال های ۱۲۵۸ تا ۱۳۲۲ قمری است . میرزا نورالله همانند بسیاری از نیاکان خود در سلک تصوف و عرفان بودند . در حلقه ارادتمندان سعادتعلی شاه اصفهانی از اقطاب سلسله صوفیه نعمت اللهیه . 

گنجینة الاسرار اثر میرزا نورالله عمان سامانی (متخلص به عمان سامانی)، برجسته‌ترین و معروف‌ترین مقتل عرفانی در ادبیات فارسی است. این منظومه، واقعه عاشورا و قیام امام حسین  را نه صرفاً از زاویه سوگ و مصیبت، بلکه از منظر «عرفان، عشق الهی و پیمان الست» روایت می‌کند.

ویژگی‌های اصلی و محتوایی کتاب

• قالب و وزن شعری: این اثر در قالب مثنوی و در بحر «رمل مسدس مقصور» (بر وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن یا فعلاتن – همان وزن مثنوی معنوی مولانا) سروده شده است.

• نگاه عرفانی به عاشورا: عمان سامانی واقعه کربلا را صحنه تجلی عشق حقیقی و وفای به عهد پروردگار در روز الست می‌داند. در این نگاه، شهادت نه یک شکست یا تراژدی صرف، بلکه عروج و رسیدن عاشق به معشوق است.

• شخصیت‌پردازی عرفانی:

  • امام حسین : مظهر «انسان کامل» و «عاشق اعظم» که مراحل سلوک را تا مقام فنای فی‌الله طی می‌کند.

  • حضرت زینب : تجلی صبوری، عقلانیت و حامی راه عشق.

  • حضرت عباس  و علی‌اکبر: نمادهای ایثار،  و گذشتن از تعلقات دنیوی.

نمونه‌ای از اشعار معروف گنجینة الاسرار

عمان سامانی در بخش ورود امام حسین  به میدان نبرد و گفتگو با حضرت زینب ، صحنه‌سازی عرفانی بی‌نظیری خلق می‌کند:

خواهرش بر سینه و بر سرزدان

رفت تا گیرد برادر را عنان

کیست این پنهان مرا در جان و تن؟

کز زبان من همی‌گوید سخن؟

این که گوید از لب من راز چیست؟

من کی‌ام؟ این صاحب آواز چیست؟

جایگاه در ادبیات آیین

گنجینة الاسرار تأثیر عمیقی بر شعر عاشورایی پس از خود گذاشت و مرز جدیدی میان «مقتل‌نویسی تاریخی-سوگوارانه» و «تحلیل عرفانی-حماسی» ایجاد کرد. این کتاب تا کنون تصحیح‌ها و شرح‌های متعددی توسط استادان ادبیات و عرفان دریافت کرده است.

این کتاب به خط حبیب الله فضائلی است . در ادامه شمه ای از زندگی نامه او بیان میشود :

حبیب‌الله فضائلی (۱۳۰۱–۱۳۷۶) خوشنویس، کتیبه‌نگار، پژوهشگر و استاد برجسته خط سنتی ایران بود که او را «جامع فنون خوشنویسی» و از تاثیرگذارترین چهره‌ها در احیا و تدوین اصول خوشنویسی اسلامی در عصر معاصر می‌دانند.

سبک، خط و ویژگی‌های هنری

• تسلط بر خطوط مختلف: او از معدود استادانی بود که بر خطوط شش‌گانه (اقلام سته شامل ثلث، نسخ، محقق، ریحان، توقیع، رقاع) و همچنین نستعلیق و شکسته نستعلیق تبحر کامل داشت.

• تخصص ویژه در خط ثلث و کتیبه‌نگاری: فضائلی بیش از هر چیز به خاطر کتیبه‌نویسی‌های مذهبی و مساجد برجسته است. کتیبه‌های او در اماکن متبرکه‌ای چون حرم امام رضا (ع)، حرم حضرت معصومه (س)، حرم حضرت زینب (س) در سوریه، و مساجد مختلف اصفهان و شیراز به یادگار مانده است.

• کتابت قرآن و ادعیه: او چندین بار موفق به کتابت کامل قرآن کریم، دیوان حافظ، و ادعیه مختلف با خطوط نسخ و ثلث شد.

آثار پژوهشی ماندگار

علاوه بر کتابت، فضائلی با نگارش کتاب‌های مرجع، خدمت بی‌نظیری به تاریخ و آموزش خوشنویسی کرد:

• اطلس خط: جامع‌ترین دایرةالمعارف تاریخ خوشنویسی و سیر تحول خطوط اسلامی از آغاز تا عصر حاضر.

• تعلیم خط: کتابی جامع و آموزشی در قوانین و قواعد نگارش خطوط مختلف (نستعلیق، ثلث، نسخ، شکسته و…) که سال‌هاست کتاب درسی و مرجع هنرجویان خوشنویسی است.

فضائلی علاوه بر هنر خوشنویسی، تحصیلات حوزوی و دانشگاهی (در رشته ادبیات فارسی) داشت و سال‌ها مدیریت انجمن خوشنویسان اصفهان را بر عهده داشت.