کلیات اشعار مولانا عرفی شیرازی

درباره کتاب

«کلیات اشعار مولانا عرفی شیرازی» یکی از قله‌های سبک هندی در قرن دهم هجری است . 

تصحیح محمد جواهری (وجدی) از این دیوان، یکی از متداول‌ترین و منسجم‌ترین نسخه‌هایی است که اشعار این شاعر شوریده و مغرور را در اختیار علاقه‌مندان قرار داده است.

۱. عرفی شیرازی کیست؟ (صاحب سبک و بلندپرواز)

عرفی شیرازی از پیشگامان و ارکان اصلی سبک هندی (یا به تعبیر دقیق‌تر، سبک اصفهانی) است. او در جوانی از شیراز به هند مهاجرت کرد و در دربار اکبرشاه گورکانی به شهرتی افسانه‌ای رسید. عرفی به “اعتمادبه‌نفس” بسیار بالا و “طرز نو” در سرودن اشعار معروف است.

۲. ویژگی‌های تصحیح محمد جواهری

محمد جواهری در این تصحیح تلاش کرده است تا پراکندگی‌های موجود در نسخه‌های مختلف کلیات عرفی را سامان دهد. ویژگی‌های این نسخه عبارتند از:

• جامعیت: این کتاب شامل تمام قالب‌های شعری عرفی اعم از قصاید، غزلیات، قطعات، رباعیات و مثنوی‌های او (مانند مجمع‌الابکار و فرهاد و شیرین) است.

• تصححیح زبانی: جواهری با مقابله نسخ، سعی کرده لغزش‌های کاتبان را اصلاح کند تا «نازک‌خیالی‌های» پیچیده عرفی به درستی منتقل شود.

• مقدمه بیوگرافیک: کتاب معمولاً حاوی مقدمه‌ای در شرح حال عرفی، سفرهای او به هند و روابطش با سایر شاعران معاصرش (مثل فیضی دکنی) است.

۳. ویژگی‌های شعر عرفی در این کلیات

اگر این کتاب را ورق بزنید، با چند ویژگی شاخص روبرو می‌شوید:

• تشخیص و استعاره‌های نو: عرفی در ترکیب‌سازی استاد است. او مفاهیم انتزاعی را به اشیاء مادی پیوند می‌دهد (مثلاً «قماشِ غم» یا «سرمهٔ آواز»).

• قصاید باشکوه: عرفی را بزرگترین قصیده‌سرای سبک هندی می‌دانند. قصاید او لحنی حماسی و فخیم دارد که یادآور خاقانی است، اما با مضامین فلسفی و عرفانی جدید.

• سوز و گداز در غزلیات: غزل‌های او سرشار از عواطف تند و پارادوکس‌های شاعرانه است.

۴. چرا تصحیح جواهری اهمیت دارد؟

اشعار سبک هندی به دلیل «غموض» و پیچیدگی‌های ذهنی، پتانسیل زیادی برای تحریف در نسخه‌های خطی دارند. تصحیح جواهری با ارائه یک متن منقح، به خواننده کمک می‌کند تا در هزارتوی خیالات عرفی گم نشود.

اگر ناصرخسرو  شاعر «خرد و منطق» باشد، عرفی شیرازی شاعر «تخیل و فوران عاطفه» است. ناصرخسرو به دنبال هدایت است، اما عرفی به دنبال «ایجاد شگفتی» در ذهن مخاطب.

بیتی مشهور از عرفی در این دیوان: «عرفی! مشو آلوده به دنیای دنی / کین جامه به اندام تو کوتاه آمد»

این کتاب برای کسانی که به دنبال درک گذار ادبیات فارسی از سبک عراقی به سبک هندی هستند، یک منبع ضروری و لذت‌بخش است.