تاریخ بلعمی ( دو جلد )

درباره کتاب

«تاریخ بلعمی» (معروف به تاریخنامهٔ طبری) اثری است فارسی از سدهٔ ۴ هجری که به‌دستور دربار سامانی فراهم شد و به نام ابوعلی محمد بن محمد بلعمی (وزیر سامانیان) شناخته می‌شود. این کتاب در اصل «ترجمهٔ سادهٔ تاریخ طبری» نیست، بلکه نوعی بازنویسی/تلخیصِ گزینشی از تاریخ طبری همراه با حذف‌ و اضافه‌ها و گاهی تغییر زاویهٔ روایت است؛ به همین دلیل در تاریخ‌نگاری فارسی جایگاه مستقل دارد.

1) نویسنده/پدیدآور و زمان و هدف

• بلعمی وزیر منصور بن نوح سامانی بود (میانهٔ قرن ۴ق).
• هدف مهم پروژه: تولید یک تاریخ عمومی به زبان فارسی برای مخاطبان درباری و اهل‌فضلِ فارسی‌زبان؛ یعنی تقویت زبان و هویت فرهنگیِ قلمرو سامانی در کنار مشروعیت‌بخشی سیاسی.

2) نسبت با «تاریخ طبری»

• متن پایه، «تاریخ الرسل والملوک» طبری است.
• اما بلعمی:
  • بسیاری از اسناد رواییِ طبری (زنجیرهٔ راویان/اسناد) را حذف می‌کند تا متن روایت‌محور و خواندنی‌تر شود.
  • برخی گزارش‌ها را می‌گزیند یا خلاصه می‌کند.
  • گاهی مطالبی می‌افزاید یا صورت‌بندی را تغییر می‌دهد؛ در نتیجه، اثر «ترجمهٔ آزاد» و حتی «تألیف ثانوی» محسوب می‌شود.

3) ساختار و محتوای کلی

مثل طبری، تاریخ بلعمی یک «تاریخ جهان/تاریخ عمومی» است:

• از آفرینش و پیامبران و پادشاهان کهن آغاز می‌کند،
• به تاریخ ایران پیش از اسلام (پیشدادیان، کیانیان، ساسانیان) می‌پردازد،
• سپس تاریخ صدر اسلام، خلافت‌ها و رویدادهای بزرگ را روایت می‌کند.

پس کتاب فقط تاریخ ایران یا فقط تاریخ اسلام نیست؛ تاریخ پیوستهٔ جهان از نگاه رایج آن دوره است.

4) اهمیت در تاریخ‌نگاری و زبان فارسی

• از نخستین نمونه‌های بزرگ نثر تاریخی فارسی است و در شکل‌گیری سنت تاریخ‌نویسی فارسی (بعدها بیهقی، گردیزی، ابن‌اثیرِ فارسی‌شده‌ها و…) اثر گذاشت.
• از نظر زبان‌شناسی و سبک‌شناسی: نمونه‌ای از فارسی کهنِ درباری/اداری با واژگان و نحو نزدیک‌تر به فارسی سده‌های اولیه است.

5) ارزش و محدودیت به‌عنوان منبع تاریخی

ارزش‌ها

• نشان می‌دهد تاریخ طبری چگونه در فضای فارسی‌زبانِ سامانی بازخوانی و بومی‌سازی شده است.
• در برخی موارد که نسخه‌های مختلف طبری اختلاف دارند، روایت بلعمی می‌تواند برای مقایسه مفید باشد (هرچند نه لزوماً دقیق‌تر).

محدودیت‌ها

• حذف اسناد و تلخیص، امکان ارزیابی انتقادی روایت‌ها را کمتر می‌کند.
• به‌خاطر گزینش و بازنویسی، همیشه معلوم نیست هر جزئیات مستقیماً از طبری آمده یا حاصلِ دخل‌وتصرفِ بلعمی/سنت نسخه‌پردازی است.

6) نگاه کلی/رویکرد فکری

تاریخ بلعمی معمولاً در پیِ ساختن یک روایت «منظم و قابل‌فهم» از گذشته است؛ روایتی که:

• از الگوهای اخلاقی و عبرت‌آموز (سقوط پادشاهان، سرنوشت ستمگران، پیروزی/شکست‌ها) بهره می‌گیرد،
• و نوعی پیوستگی میان «تاریخ ایرانِ باستان» و «تاریخ اسلامی» را در قالب یک تاریخ عمومی نشان می‌دهد؛ چیزی که برای فضای فرهنگی سامانیان مهم بود.