خانه های اصفهان

کتاب «خانه‌های اصفهان» (Maisons d’Ispahan) یکی از مراجع تخصصی، ارزشمند و در عین حال بسیار جذاب در حوزه معماری سنتی ایران است. این اثر حاصل یک کار پژوهشی مشترک و فشرده میان دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و مرکز مطالعات عالی معماری و میراث خاورمیانه در فرانسه است که با همکاری بخش فرهنگی سفارت فرانسه انجام شد.

پدیدآورندگان اصلی این کتاب، سه تن از معماران و نظریه‌پردازان برجسته هستند:

• داراب دیبا: معمار، استاد برجسته دانشگاه تهران و از چهره‌های شاخص معماری معاصر ایران.

• فیلیپ ریوالت (Philippe Revault): معمار و پژوهشگر فرانسوی متخصص در حوزه میراث معماری شرق.

• سرژ سانتلی (Serge Santelli): معمار سرشناس فرانسوی و برنده جایزه آقاخان در معماری.

این کتاب ابتدا در سال ۲۰۰۱ (یا ۲۰۰۲) توسط انتشارات مطرح Maisonneuve & Larose در پاریس به زبان فرانسوی منتشر شد و سپس ترجمه فارسی آن (با همکاری مریم قاسمی سیچانی و دیگران) توسط دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان به چاپ رسید.

چرا این کتاب نوشه شد؟ (هدف پژوهش)

نویسندگان کتاب با یک نگرانی عمیق کار خود را آغاز کردند: سرعت بالای تخریب خانه‌های تاریخی اصفهان. در طول قرن گذشته، از میان چند هزار خانه ارزشمند تاریخی در اصفهان، تنها چند صد باب باقی مانده است. هدف این کتاب تنها یک ثبت تاریخی ساده نبود؛ بلکه نویسندگان تلاش کردند با «شناخت جوهره فضایی» این خانه‌ها، راهکارهایی کاربردی برای طراحی معماری مسکونی امروز پیدا کنند تا پیوند میان مدرنیته و اصالت ایرانی حفظ شود.

ساختار و محتوای کلیدی کتاب

کتاب در حدود ۲۵۰ تا ۲۶۴ صفحه (در قطع رحلی همراه با تصاویر و نقشه‌های فراوان) تنظیم شده و به کالبدشکافی دقیق معماری مسکونی اصفهان، به ویژه در دوره‌های صفویه و قاجار می‌پردازد. محورهای اصلی کتاب عبارتند از:

• تحلیل بافت شهری اصفهان: بررسی اینکه خانه‌ها چگونه در دل محله‌ها، کوچه‌ها و در ارتباط با زاینده‌رود و مادی‌ها (نهرهای سنتی اصفهان) شکل گرفته‌اند.

• کالبدشکافی محرمیت و فضاها: بررسی دقیق فضاهای درونی خانه مانند هشتی (فضای ورودی)، حیاط، شاه‌نشین، تالار چلیپایی (صلیبی‌شکل)، بخش‌های اندرونی (خصوصی) و بیرونی (عمومی).

• معماری جلفای نو (ارامنه اصفهان): یکی از بخش‌های بسیار جذاب کتاب، بررسی خانه‌های محله جلفای اصفهان است. این بخش نشان می‌دهد که چگونه معماری ارمنی با ویژگی‌های معماری اسلامی و ایرانی تلفیق شده و نمونه‌های منحصر‌به‌فردی (مانند خانه داوید) را خلق کرده است.

• هندسه و تزئینات: مستندنگاری دقیق مقرنس‌ها، گچ‌بری‌ها، ارسی‌ها (پنجره‌های گره‌چینی با شیشه‌های رنگی) و تناسبات هندسی حیاط‌ها و حوض‌ها.

یک نکته ارزشمند: نگاه این کتاب یک نگاه «برون‌سیستمی و بین‌المللی» در کنار «شناخت عمیق بومی» است. حضور معماران فرانسوی در کنار داراب دیبا باعث شده که تحلیل‌ها فراتر از توصیف‌های ظاهری برود و فضاهای معماری ایران با متدهای ساختارگرایی مدرن اروپایی تجزیه و تحلیل شوند.

این کتاب برای دانشجویان معماری، پژوهشگران مرمت بناهای تاریخی و هر کسی که به تاریخ و فرهنگ اصفهان علاقه‌مند است، یک منبع الهام‌بخش و کاملاً کاربردی به شمار می‌رود.