شاهنامه بزرگ ایلخانی ( دموت )

درباره کتاب

شاهنامه بزرگ ایلخانی که در تاریخ هنر به شاهنامه دموت (Demotte) معروف است، یکی از باشکوه‌ترین، نفیس‌ترین و مهم‌ترین نسخه‌های خطی مصور در تاریخ نگارگری ایران است. این اثر در دوره ایلخانان مغول (احتمالاً بین سال‌های ۷۳۰ تا ۷۴۰ هجری قمری / ۱۳۳۰ میلادی) در تبریز خلق شده و اوج شکوفایی «مکتب تبریز اول» را نشان می‌دهد.

تصاویر زیر، دو نمونه از برگ‌های این شاهنامه ارزشمند را نشان می‌دهند که در آن‌ها می‌توانید ترکیب‌بندی خلاقانه، پویایی پیکره‌ها و ادغام سبک‌های هنری را به وضوح ببینید:

مراسم سوگواری و زاری بر تابوت اسفندیار. Source: The Metropolitan Museum of Art / Folios from the Great Mongol Shahnama (Book of Kings) – The …

دلیل اهمیت و ویژگی‌های برجسته این کتاب را می‌توان در چند بخش خلاصه کرد:

۱. ویژگی‌های هنری و سبک‌شناسی

این شاهنامه نقطه عطف نگارگری ایرانی است؛ چرا که هنرمندان ایرانی توانستند در این اثر، سنت‌های نقاشی گذشته ایران (ساسانی و سلجوقی) را با عناصر هنر چینی (مانند نحوه ترسیم صخره‌ها، ابرها و درختان پیچان) و حتی عناصری از هنر بیزانس (مسیحی) ترکیب کنند.

• بیان احساسات: برخلاف نگاره‌های پیش از آن که چهره‌ها بی‌حالت بودند، در شاهنامه دموت، غم، خشم و پویایی در چهره‌ها و حرکات بدن (مانند صحنه تشییع جنازه اسفندیار) به شدت ملموس است.

• فضاسازی: استفاده از پرسپکتیو ابتدایی و عمق‌بخشی به تصاویر در این نسخه بسیار نوآورانه بود.

۲. ابعاد سیاسی و فرهنگی

ایلخانان مغول پس از مسلمان شدن و استقرار در ایران، برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود به فرهنگ و تاریخ ایران متوسل شدند. سفارش کارگاهی برای خلق چنین شاهنامه عظیمی، تلاشی از سوی وزرای دانشمند آن دوره (مانند غیاث‌الدین محمد، فرزند خواجه رشیدالدین فضل‌الله) بود تا شاهان مغول را به عنوان جانشینان برحق پادشاهان اساطیری ایران معرفی کنند.

۳. چرا به آن شاهنامه «دموت» می‌گویند؟ (سرنوشت تلخ کتاب)

نام این کتاب با یک تراژدی فرهنگی گره خورده است. این نسخه تا دوره قاجار به صورت یک کتاب کامل در کتابخانه کاخ گلستان نگهداری می‌شد. اما در اواخر دوره محمدعلی‌شاه، توسط فردی به نام «علی‌اصغر خان عتیقه‌چی» دزدیده یا خارج شد و به یک دلال عتیقه فرانسوی به نام ژرژ دموت (Georges Demotte) فروخته شد.

دموت وقتی دید نمی‌تواند کتاب را به صورت یکجا با قیمت نجومی به موزه‌ها بفروشد، دست به جنایتی فرهنگی زد:

او شیرازه کتاب را باز کرد، صفحات را از هم جدا نمود و حتی برای اینکه از یک برگ دو رو (که هر دو طرفش نقاشی داشت) دو برابر سود کند، کاغذهای نازک برگ‌ها را با مهارت از وسط نصف کرد!

این کار آسیب شدیدی به متن و حاشیه نگاره‌ها زد. او صفحات را جداجدا به موزه‌ها و مجموعه‌داران مختلف فروخت.

وضعیت فعلی اثر

امروز این شاهنامه دیگر به صورت یک کتاب واحد وجود ندارد. حدود ۵۷ برگ مصور از آن شناسایی شده است که در بزرگ‌ترین موزه‌های جهان از جمله موزه متروپولیتن نیویورک، موزه لوور پاریس، موزه فریر واشنگتن و موزه داوید کوپنهاگ پراکنده شده‌اند.