کودتا ( خاطرات کرومیت روزولت از کودتای بیست و هشت مرداد )

درباره کتاب

کتاب «کودتا» (با عنوان انگلیسی Countercoup: The Struggle for the Control of Iran) یکی از جنجالی‌ترین و در عین حال کلیدی‌ترین منابع تاریخی درباره وقایع ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (۱۹۵۳ میلادی) است. نویسنده این کتاب، کرمیت (کرومیت) روزولت جونیور، نوه تئودور روزولت (رئیس‌جمهور اسبق آمریکا) و از صاحب‌منصبان بلندپایه بخش خاورمیانه سازمان سیا (CIA) بود.

اهمیت ویژه این کتاب در این است که توسط فرمانده و طراح اصلی میدان عملیات آژاکس (پروژه سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق) نوشته شده است. در ادامه، ابعاد مختلف این کتاب را بررسی می‌کنیم.

۱. موضوع و خط داستانی کتاب

کتاب با لحنی شبیه به رمان‌های جاسوسی و خاطره‌نویسی، جزئیات دقیقی از چگونگی شکل‌گیری نطفه کودتا در واشنگتن و لندن تا اجرای آن در تهران را روایت می‌کند. روزولت ماجرا را از سال ۱۳۳۱ (زمانی که ایده‌ اولیه توسط بریتانیا پس از ملی شدن صنعت نفت مطرح شد) آغاز می‌کند و سپس به خرداد و تیر ۱۳۳۲ می‌رسد؛ یعنی زمانی که خودش با نام مستعار و به‌طور مخفیانه از مرز عراق وارد ایران شد تا عملیات سرنگونی مصدق را رهبری کند.

او لحظه‌به‌لحظه فرآیند توزیع پول میان اراذل و اوباش، همراه کردن برخی نظامیان، مجاب کردن محمدرضا شاه پهلوی برای امضای فرمان عزل مصدق، و هدایت تظاهرات روزهای آخر مرداد را شرح می‌دهد.

۲. ویژگی‌ها و لحن نویسنده

• غرور و روحیه پیروزمندانه: روزولت کتاب را با نوعی افتخار و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های عملیات مخفی آمریکا در خارج از مرزها روایت کرده است.

• دیدگاه مغرضانه نسبت به مصدق: او در سراسر کتاب تلاش می‌کند دکتر مصدق و جبهه ملی را ضعیف، تندمزاج و در آستانه سقوط به دامن کمونیسم و شوروی نشان دهد، در حالی که امروزه اسناد تاریخی نشان می‌دهند خطر کمونیستی شدن ایران در آن مقطع تا حد زیادی بزرگ‌نمایی شده بود تا بهانه کودتا فراهم شود.

• تمرکز بر جزئیات فردی: کتاب پر از توصیف دیدارها، احوالات روحی شاه، ترس‌ها و دلهره‌های عوامل کودتا در پی شکست نقشه اول در ۲۵ مرداد، و در نهایت پیروزی نهایی آن‌ها در ۲۸ مرداد است.

۳. ماجرای سانسور و انتشار کتاب

انتشار این کتاب داستان جالبی دارد. کتاب در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۸ شمسی) یعنی دقیقاً هم‌زمان با وقوع انقلاب اسلامی ایران مکتوب و آماده چاپ شد. جالب است بدانید شرکت نفت بریتانیا (BP فعلی که آن زمان شرکت نفت ایران و انگلیس نام داشت) به دلیل فاش شدن برخی اطلاعات و نقش انگلیس در این ماجرا، از کتاب شکایت کرد که باعث شد نسخه اول جمع‌آوری و با سانسور و تغییر برخی نام‌ها (از جمله حذف نام شرکت نفت بریتانیا و جایگزینی آن با عبارات عمومی‌تر) دوباره چاپ شود.

۴. چرا خواندن این کتاب مفید (و نیازمند احتیاط) است؟

نکته مهم برای خواننده: این کتاب یک سند دست اول است چون توسط شخص اول عملیات نوشته شده، اما به هیچ وجه یک کتاب تاریخ بی‌طرف نیست. خواندن آن به شما نشان می‌دهد که دستگاه‌های اطلاعاتی غرب با چه نگاه و ابزارهایی مقدرات یک ملت را دستخوش تغییر کردند.

برای درک بهتر و همه‌جانبه وقایع ۲۸ مرداد، مورخان توصیه می‌کنند در کنار این کتاب (که نگاه رسمی و اطلاعاتی آمریکا را نشان می‌دهد)، کتاب‌های تحلیلی و مستقل‌تر مانند کتاب «کودتا» نوشته یرواند آبراهامیان یا «همه مردان شاه» نوشته استیون کینزر نیز مطالعه شوند تا تصویر واقع‌بینانه‌تری از ریشه‌های اقتصادی و ملی این رویداد به دست آید.

در بازار نشر ایران، این کتاب چندین بار ترجمه شده که یکی از نسخه‌های شناخته‌شده و در دسترس آن، ترجمه محسن عسکری جهقی است که توسط نشر ثالث منتشر شده است.