12 روز سفر به سرزمین بختیاری

درباره کتاب

کتاب «دوازده روز در کوهساران بختیاری» (به انگلیسی: Twelve Days: An Account of a Journey Across the Bakhtiari Mountains) یکی از سفرنامه‌های ارزشمند، خواندنی و تا حدی مهجور درباره ایران است. این کتاب را ویتا سکویل-وست (Vita Sackville-West)، شاعر، نویسنده و باغ‌دار مشهور انگلیسی و از اعضای برجسته «حلقه ادبی بلومزبری»، در سال ۱۹۲۸ میلادی منتشر کرد.

در ادامه، جزئیات این سفرنامه و ویژگی‌های آن را با هم مرور می‌کنیم:

زمینه و ماجرای شکل‌گیری سفر

ویتا سکویل-وست همسر هارولد نیکلسون (دیپلمات و کنسول وقت انگلیس در تهران) بود. او در مجموع دو بار به ایران سفر کرد: ۱. سفر اول (۱۹۲۶): که حاصل آن کتاب معروف «مسافری در تهران» (Passenger to Teheran) بود. ۲. سفر دوم (۱۹۲۷): او که شیفته طبیعت و فرهنگ ایران شده بود، یک سال بعد دوباره بازگشت. این‌بار به همراه همسرش و سه نفر از دوستانشان (از جمله گلدوین جب، دیپلمات جوان انگلیسی) تصمیم گرفتند مسیری سخت، بکر و کوهستانی را تجربه کنند؛ عبور از قلب کوه‌های بختیاری.

آن‌ها در یک پیاده‌روی و اسب‌سواری طاقت‌فرسا، مسیر کوچ عِشایر را از اصفهان به سمت مسجدسلیمان (که در آن زمان مرکز نوپای صنایع نفتی ایران بود) در مدت ۱۲ روز طی کردند.

درون‌مایه و ویژگی‌های برجسته کتاب

• دیدگاه شاعرانه و لطیف به طبیعت: از آنجا که ویتا یک شاعر رمانتیک و عاشق طبیعت بود (او بعدها یکی از زیباترین باغ‌های بریتانیا یعنی باغ قلعه سیسینگهورست را ساخت)، توصیفاتش از زردکوه، رودخانه کارون، دره‌ها، لاله‌های واژگون و دشت‌های بختیاری فوق‌العاده زنده، پر از احساس و مینیاتوری است.

• ثبت یک سبک زندگی در حال زوال: این سفر دقیقاً در سال‌های آغازین سلطنت رضا شاه انجام شد؛ دورانی که سیاست «تخته‌قاپو» (اسکان اجباری عشایر) و خلع سلاح قبایل در حال شکل‌گیری بود. ویتا سکویل-وست در کتاب خود، تصاویر نابی از سیاه‌چادرها، نظام خان‌خانی، فرهنگ کوچ و پوشش زنان و مردان لُر بختیاری ثبت کرده که امروزه به عنوان یک منبع مردم‌شناسی ارزشمند از یک دوره رو به افول شناخته می‌شود.

• تضاد سنت و مدرنیته: یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، پایان سفر ۱۲ روزه است. گروه پس از روزها زندگی در دل طبیعت بکر و در میان مردمی که با ساده‌ترین ابزارها زندگی می‌کنند، ناگهان به «مسجدسلیمان» می‌رسند؛ جایی که لوله‌های نفت، ماشین‌آلات صنعتی، کارگران هندی و انگلیسی و هیاهوی مدرنیته در تضاد شدید با آرامش کوهستان قرار دارد. نویسنده در کتاب به این فکر می‌کند که این دو دنیای کاملاً متفاوت چطور قرار است در آینده ایران کنار هم دوام بیاورند.

ساختار و بخش‌های کتاب

کتاب اصلی شامل شرح روز به روز این سفر ۱۲ روزه است و در نسخه‌های اولیه آن، عکس‌های مستندی که خود اعضای گروه از مناطق بختیاری، ده‌دز، مالمیر (ایذه)، کاروانسراهای مخروبه و دِرویش‌ها گرفته بودند، پیوست شده است. همچنین یک ضمیمه جغرافیایی به قلم گلدوین جب در انتهای کتاب قرار دارد که مسیر حرکت و جزییات فنی‌تر سفر را شرح می‌دهد.

بخشی از نگاه نویسنده در مقدمه کتاب: «برای مدتی طولانی فکر می‌کردم نوشتن کتابی از این تجربیات غیرممکن است… اما نمی‌توانستم بگذارم همه‌چیز فراموش شود. آیا برای این بود که پاهایم تاول زدند، سرما و گرما کشیدم، گرسنگی مفرط را تحمل کردم و این همه راه را رفتم؟ قطعاً نه. باید کتابی در میان این خاطرات می‌بود… نویسنده امتیاز بزرگی نسبت به بقیه دارد؛ او فرار لحظه‌ها را به دام می‌اندازد، چرا که لحظه می‌گذرد و مود و حال‌وهوای آن برای همیشه گم می‌شود.»

اگر به ادبیات سفرنامه‌ای، تاریخ معاصر ایران در دوره گذار از قاجار به پهلوی، و فرهنگ اصیل عشایر بختیاری علاقه دارید، این کتاب یک روایت کاملاً متفاوت و غیرسیاسی (بیشتر انسانی و زیباشناختی) را به شما ارائه می‌دهد.