زندگی و آثار و فلسفه ابونصر فارابی

درباره کتاب

ابونصر فارابی (معروف به الفارابی و معلم ثانی) یکی از بزرگ‌ترین فیلسوفان تاریخ اسلام و بنیان‌گذار واقعی فلسفه اسلامی است. اهمیت او در این است که توانست فلسفه یونان باستان (به‌ویژه ارسطو و افلاطون) را با جهان‌بینی اسلامی پیوند دهد و یک نظام فلسفی مستقل و منسجم بسازد.فارابی تنها یک فیلسوف و ریاضیدان نبود، بلکه خودش نوازنده‌ای چیره دست (به‌ویژه در نواختن تنبور و عود) و سازنده‌ای خلاق بود. به همین دلیل، نگاه او به موسیقی هم جنبه علمی و فلسفی داشت و هم جنبه عملی و کاربردی.کتاب «الموسیقی الکبیر» (کتاب بزرگ موسیقی) شاهکار بی‌نظیر فارابی و بدون شک جامع‌ترین و مهم‌ترین اثر در تاریخ نظریه‌پردازی موسیقی جهان اسلام و قرون وسطی است.

فلسفه فارابی را می‌توان در چند محور اصلی خلاصه کرد:

۱. آشتی دادن افلاطون و ارسطو

فارابی معتقد بود که حقیقت یکی است و فیلسوفان بزرگ نمی‌توانند در اصول با هم اختلاف داشته باشند. او در کتاب معروف خود «الجمع بین رأیی الحکیمین» تلاش کرد تا تفاوت‌های ظاهری میان فلسفه افلاطون (که بیشتر درون‌گرا و مِتافیزیکی بود) و ارسطو (که بیشتر واقع‌گرا و منطق‌محور بود) را حل کند و نشان دهد که هر دو به یک حقیقت اشاره می‌کنند.

۲. نظریه صدور (تولد جهان از خدا)

فارابی برای تبیین رابطه خدا با جهان، از نظریه فلوطین (نوفلاطونی) الهام گرفت. او خدا را «موجود اول» یا «واجب‌الوجود» می‌داند که کمال مطلق است. جهان از دیدگاه فارابی، بر اساس یک سلسله‌مراتب از خدا صادر (سرریز) شده است:

• از موجود اول، «عقل اول» به وجود می‌آید.

• این زنجیره ادامه پیدا می‌کند تا به «عقل دهم» یا عقل فعال می‌رسد که اداره‌کننده جهان مادی ماست.

۳. پیوند دین و فلسفه (پیامبر و فیلسوف)

یکی از شاهکارهای فارابی، تبیین جایگاه پیامبر در نظام فلسفی است. او می‌گوید فیلسوف و پیامبر هر دو به یک حقیقت واحد دسترسی دارند، اما روش آن‌ها متفاوت است:

• فیلسوف: از طریق استدلال عقلی و تفکر به حقیقت می‌رسد.

• پیامبر: از طریق شهود، وحی و اتصال نیروی مخیّله‌اش به همان «عقل فعال» حقیقت را دریافت می‌کند.

  بنابراین، از نظر فارابی، دین در واقع بیان نمادین و عمومی همان حقایق فلسفی است تا برای همه مردم قابل فهم باشد.

۴. فلسفه سیاسی و مدینه فاضله

فارابی برخلاف بسیاری از فیلسوفان مسلمان بعد از خود، تمرکز ویژه‌ای روی سیاست و جامعه داشت (به همین دلیل او را بنیان‌گذار فلسفه سیاسی در جهان اسلام می‌دانند). او در کتاب «آراء اهل المدینة الفاضلة» جامعه را به یک بدن انسان تشبیه می‌کند که هر عضوی وظیفه‌ای دارد.

خلاصه کلام: فارابی راه را برای ابوعلی سینا و ملاصدرا هموار کرد. او به ما یاد داد که عقل و وحی، و فلسفه و سیاست، نه تنها با هم تضادی ندارند، بلکه برای ساختن یک جامعه سعتمند باید در کنار هم قرار گیرند.