نصف جهان فی تعریف الاصفهان

درباره کتاب

کتاب «نصف جهان فی تعریف الاصفهان» یکی از منابع مهم و ارزشمند تاریخی و جغرافیایی درباره شهر اصفهان است که در دوره قاجار نوشته شده است.

• نویسنده: محمدمهدی بن محمدرضا الاصفهانی (معروف به ارباب)

• زمان نگارش: دوره قاجار (حدود سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۸ هجری قمری)

• مصحح: این کتاب سال‌ها بعد توسط دکتر منوچهر ستوده تصحیح و با مقدمه و توضیحات کامل توسط انتشارات امیرکبیر چاپ شده است.

۲. ماجرای نگارش کتاب

این کتاب به دستور حکومت وقت نوشته شده است. در زمان ناصرالدین شاه قاجار، «محمدحسن خان اعتمادالسلطنه» (وزیر انطباعات) قصد داشت کتاب بزرگ و جامعی به نام «مرآت البُلدان» (آینه شهرها) بنویسد که اطلاعات تمام شهرهای ایران را شامل شود. برای این کار، به نویسندگان و مطلعین شهرهای مختلف نامه نوشتند تا اطلاعات شهر خود را جمع‌آوری کنند. در اصفهان، این ماموریت به محمدمهدی بن محمدرضا سپرده شد. او ابتدا کتاب را نوشت و تحویل داد، اما بعداً نسخه‌ای کامل‌تر و با جزئیات بیشتر برای خودش و دوستانش تهیه کرد که همین نسخه امروزه در دسترس ماست.

 محتوای کتاب

این اثر یک دایره‌المعارف کوچک درباره اصفهانِ اواخر دوره قاجار است و شامل بخش‌های زیر می‌شود:

• جغرافیا و آب‌وهوا: توصیف موقعیت مکانی، رودخانه زاینده‌رود، مادی‌ها (نهرها) و آب‌وهوای شهر.

• محلات و بافت شهر: معرفی دقیق محله‌ها، کوچه‌ها، بازارها، کاروانسراها، مساجد، مدارس و حمام‌ها.

• آثار تاریخی: شرح وضعیت بناهای صفوی و قدیمی در زمان قاجار (که بسیاری از آن‌ها در آن زمان رو به ویرانی بودند یا توسط حاکمان وقت تخریب شده بودند).

• اوضاع اجتماعی و اقتصادی: نویسنده به محصولات کشاورزی، صنایع دستی، وضعیت تجارت و حتی خلقیات مردم اصفهان در آن زمان اشاره کرده است.

ویژگی‌های خاص

• دقت نویسنده: برخلاف بسیاری از کتاب‌های آن دوره که پر از تملق یا کلی‌گویی بودند، محمدمهدی اصفهانی (ارباب) که خود از بازرگانان و روشنفکران بود، نگاهی دقیق، انتقادی و واقع‌بینانه داشته است.

• سند تاریخی: این کتاب تصویری روشن از اصفهان در دوران گذار (قبل از ورود کامل مدرنیته) ارائه می‌دهد و برای پژوهشگران تاریخ معماری و شهرسازی اصفهان یک سند دست‌اول محسوب می‌شود.